Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрлігі

Ауылшаруашылығы министрлігі

Бегім Серіков

орысша

Мақта саласындағы агроқұрылымдарды оңтайландыру (ірілендіру) және типтік шаруашылық моделінің ұйымдық - экономикалық негіздері

Алматы 2008


Зерттеулер мен ізденістерді “Сырдария” университеті “Экономика” кафедрасының меңгерушісі, экономика ғылымдарының кандидаты Серіков Б. дайындаған.

Зерттеулер мен ұсыныстар мақта саласына мамандандырылған агроқұрылымдардың өндірістік - шаруашылық өңірлерге сәйкестендірілген оңтайлы (ірілендірілген) параметр мөлшерлерін және орта, ірі тауарлы өндірістік типтік моделін ұйымдық - экономикалық негіздеуге бағытталған.

Кітапша мақта саласындағы шаруа (фермер) қожалықтарының басшыларына, мамандарына және орта және ЖОО оқытушыларына, магистрлары мен студенттеріне арналады.

Пікір білдіруші - экономика ғылымының докторы,

профессор, Ж.Сүлейменов

Исследования, выводы и предложения посвящены на организационно -экономическое обоснование оптимальных (укрупненных) параметров средне и крупнотоварных производственных агрообразований и их типовым моделям в регионах хлопкосеяния.

Книга может быть полезным руководителям и специалистам сельхозорганов, ПК, товариществ, крестьянских хозяйств, преподователям, магистрам и студентам средних специальных и ВУЗов

ISNB

Кіріспе

Елімізде ауылшаруашылық саласын реформалау мен оны нарықтық қатынастарға ендіру “Қазақстан-2030” стратегиясына және бірқатар заңнамалар негіздерінде Үкімет бекіткен стратегиялық бағдарламаға сәйкес жүзеге асырылып келеді. [1]

Қазіргі кезде көпукладты агроқұрылымдарға жеке меншіктегі еркін кәсіпкерлік негізінде өндірісті ұйымдастыру үшін бірқатар заңнамалық және нормативтік базалар жасалған. Бірақ қалыптасқан агроқұрылымдар бәсекеге қабілетті және Қазақстанның Дүниежүзілік Сауда ұйымына толыққанды мүше болуы мен еліміздің дамуының жаңа кезеңінде әлем рыногындағы жаһандану құбылыстарына сәйкес ұйымдастыру- экономикалық тұрғыдан бірқатар қайта құруларды жүзеге асыруды қажет етеді. Осыған байланысты Елбасымыз

Н.Ә. Назарбаевтың “Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан” айдарымен жарияланған Қазақстан халқына арналған Жолдауында еліміз дамуының жаңа кезеңіндегі ішкі және сыртқы саясатындағы аса маңызды отыз бағыттары айқындалған. Осылардың төртіншісінде: “ҚазАгроның” негізгі міндеті – ауыл шаруашылығының өнімділік деңгейін көтеру, жердің тозуының алдын алу, еліміздің су және басқа табиғи ресурстарының пайдалану тиімділігін арттыру, сонымен қатар ескірген аграрлық технологиялардың қолдануына, аграрлық ғылымның кенжелеп дамуына тосқауыл қою, сондай-ақ ұсақ шаруа қожалықтарының бытыраңқылығын еңсеру мәселелерін жүйелі түрде шешу” екендігін атап айтқан. [2] Президент атап өткен проблемалар мақта саласына тікелей қатысы бар.

Аумақта экономикалық реформаларды жүзеге асыруда кейбір объективті және субъективті себептерге байланысты мақта шаруашылығымен айналысатын өңірдің табиғи –климаттық жағдайы, суармалы жердің ерекшеліктері және мамандандырылуы, тағы басқалар ескерілмеген. Осындай себептердің нәтижесінде мақта кешенінде шаруашылықты ұйымдастырудың біртұтас экономикалық механизмін қалыптастыру баяу жүзеге асырылуда.

Қазақстанның Оңтүстігінде негізінен техникалық дақыл –мақта өсіріледі. Оның жер көлемі 200 мың гектардан артық суармалы жерді алып жатыр, жалпы ауылшаруашылық өнімі құрылымындағы құны бойынша оның үлесі 40% артық. Ілгергі колхоз, совхоздарға тиісті жер және мүлік жекешелендіруден соң бөлінген пай үлестері өлшемдерінің негізінде құрылған шаруа (фермер) қожалықтары ұсақ тауарлы болып қалыптасқан.

Егістік жер көлемінің ұсақтығы (2-3-5га) оның контурларының шектеулі болуы, негізгі құралдардың және қаржының , жалпы өнімнің одан алынатын табыс мөлшерінің аздығы қазіргі замандағы бәсекелестікті арттырудың негізі болып тұрған инновациялық жаңалықтарды, техникалық жетістіктерді, жоғары өнімділікпен жұмыс атқаратын техниканы агроөндіріске кең түрде ендіру әлеуеті арасында қарама-қайшылықтар туындатып отыр. Сондай-ақ ұсақ тауарлы шаруа (фермер) қожалықтары қаржы тапшылығынан жаңа техниканы сатып алуға немесе лизингке алуға, озық технологияны қолдану мүмкіндіктеріне де ие емес. Ұсақ агроқұрылымдарға қымбат бағалы техниканы сатып алу мен оны пайдалану экономикалық жағынан тиімсіз. Себебі техниканы жылдық нормативтік жүктемемен қамтамасыз ету, тиімді пайдалану проблемалары туындайды. Бірқатар агротехникалық операциялар ескі қарапайым әдістермен көбінесе тозығы жеткен техника күшімен немесе қол еңбегімен орындалады. Осыған орай олар дер кезінде, толық көлемде және сапалы орындалмайды. Артық өндірістік шығындар жұмсалады, еңбек өнімділігі және өндірістің соңғы нәтижелері төмен көрсеткіштермен аяқталады.

Тауар өндірушілердің шағын формалары өзін-өзі қаржыландыру арқылы ұдайы дамыған өндірісті ұйымдастыруға және бәсекеге қабілетті болуға дәрменсіз болып қалыптасқан.

Осындай өндірістік –экономикалық қарама-қайшылықты оңтайлы шешудің жолы: шаруа (фермер) қожалықтарын өз еріктерімен біріктіру арқылы ірілендіру, яғни орта және ірі параметрлі шаруашылық бірліктеріне айналдыра отырып жаңа техниканы, технологияны қолданудың өндірістік –экономикалық әлеуетін нығайту проблемаларын қарастыру.

Біздің зерттеулеріміз бен ізденістеріміздің мақсаты- суармалы жерге мамандандырылған мақта шаруашылығындағы ұсақ агроқұрылымдарды біріктіру арқылы оңтайландырудың (ірілендірудің) ұйымдық - экономикалық негіздері мен мақта саласындағы типтік шаруашылықтар моделінің жобасын ұсыну.

1. Агроқұрылымдарды оңтайландыруды (ірілендіруді) ұйымдастырудың экономикалық негіздері

    1. Оңтайландырудың (ірілендірудің) ғылыми –теориялық негіздеріне шолу

Мақта өсіретін агроқұрылымдардың шаруашылықты интенсивті жолмен және тиімді ұйымдастырудың маңызды шарты- өндірістік факторлардың шоғырлануы, ресурстарды тиімді пайдалану.

Капиталды шоғырландыру мен өндірісті ірілендіру үдерісі, объективті экономикалық сипатқа ие болып, өндірістік күштерді дамыту және ғылыми-техникалық өркендеудің, шаруашылықтың тиімділігін арттырудың заңдылықтарына негізделеді.

Өндірісті ірілендіру (оңтайландыру) арқылы оның тиімділігін арттыру агроқұрылымдарға төмендегідей артықшылықтар береді:

  • ғылыми негізделіп мақта саласына мамандандырылған шаруашылықты ұйымдастыру және ауыспалы егіс жүйелерін ендіру арқылы топырақтың құнарын арттырады.
  • озық инновациялық технологияны және жоғарғы өнімді ауылшаруашылық техникасын қолдану мүмкіндігін береді.
  • өндіріске капитал үшін инвестиция салуға, қомақты несие алуға және ғылыми-техникалық өркендеудің озық жетістіктерін тиімді пайдалануға жол ашады.
  • өндірістің экономикалық және қаржылық тиімділігін арттыруға, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді;
  • агролизинг жолымен мақта саласын жаңа техника және технологиямен жабдықтау мүмкіндігіне негіз қалайды.
  • еңбек өнімділігімен өндірістің пайдалылық деңгейін арттыру арқылы салада бәсекеге қабілетті мақта кешенін қалыптастыру мүмкіндігі туады.
  • ауылдың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, жалпы қоғамдық пайдалану нысандарын - тұрғын үй, ауыз су, мектеп, бала-бақша, емхана, жол, тағы басқалардың тұрақты қызмет көрсету әлеуеті артады.
  • өндірісті шоғырландыру және мамандандыру үшін агроқұрылымдардың оңтайлы көлемдері мен өлшемдерін, яғни ірілендірілген тауарлы өндіріске өтуді жан-жақты негіздеудің қажеттілігі осылардан туындайды.

Мақта саласында ірілендірілген агроқұрылымдардың өлшемдері барлық өңірде бірдей болмайды. Олар қалыптасқан шаруашылық құрылымы, су жүйлеріне, топырақ-табиғат жағдайына қарай алуан түрлі экономикалық -өндірістік көлемдерде, өлшемдерде құрылуы мүмкін.

Агроқұрылымдарды оңтайландыруда (ірілендіруде) шаруашылық –экономикалық негіздеулердің төмендегі шешуші қағидалары басшылыққа алынса тиімді болады:

  • су және мелиоративтік бір жүйенің бойында орналасуы;
  • жерді және басқа да ресурстарды пайдаланудың ең жоғарғы экономикалық тиімділігін арттыру үшін олардың оңтайландырылған параметр мөлшерлерінің арақатынасын сақтау;
  • оңтайландырылған агроқұрылымдардың типтік моделі: жер-су, капитал және еңбек ресурстарының параметрлеріне байланысты есептеліп анықталады. Бірінші кезеңде, мақта алқаптарын ірілендіру, оларды кешенді механизацияға бейімдеу мақсатында ұйымдастыру және экономикалық тетіктерді анықтап қолдану қажет.

Мақсат-техника қуатымен орындалатын агротехникалық шараларды бірлесіп, қолда бар техниканы және капиталды шоғырландыру, агротехнологиялық операцияларды дер кезінде жоғары сапада орындап, өнімді арттыру және шығындарды азайту.

Енді осылайша шектен тыс ұсақталып кеткен ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді өз еркімен ірілендірудің (бірігудің) жолдарын ұсынамыз. Бәсекеге қабілетті және тиімділігі жоғары өндіріс қалыптастыру үшін шағын агроқұрылымдарды орта және ірі тауарлы өндіріске өткізуді ұйымдастыру қажеттілігі туындап отыр.

Шағын ауылшаруашылық өндірістік құрылымдарды біріктіру жолдарының бірі алғашқы кезде “қарапайым серіктестік” болуы мүмкін. ҚР-ның “Азаматтық кодексіне” сәйкес ауылшаруашылығы тауарларын өндірушілер “қарапайым серіктестікке” бірлесу қызметі туралы келісім-шарт негізінде біріге алады. Егер осындай келісім-шарт азаматтар арасында (жеке тұлғалар), сондай-ақ жеке тұлғалар мен заңды тұлғалар арасында жасалатын болса, онда бұл бірлесуді “қарапайым (жай) серіктестік” деп қабылдауға болады. Ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер өздерінің ресурстарын біріктіріп, белгілі бір шаруашылық міндеттерді шешу бағытында өз қызметтерін үйлестіреді. “Қарапайым серіктестіктерге” қатынасушылардың бәрі өздерінің шаруашылық дербестіктерін сақтайды. Шартқа қатынасушылардың бірлескен қызметтері жалпы жұмысты жүргізуде олардың бәрінің келісімі бойынша іске асырылады. Ақшалай немесе басқа да мүліктік жарналары, сондай-ақ олардың бірлескен қызметінен құрылған немесе сатып алынған мүліктер олардың жалпы үлестік меншіктері болып саналады.

Ауылшаруашылық құрылымдарын оңтайлы, өндіргіш күштерінің қазіргі даму талаптарына сәйкес келетін мөлшерге жеткізу белгілі бір уақытты қажет етеді. Біздің ойымызша бұл процесс эволюциялық жолмен, олардың өздерінің келісімімен жүруі керек.

Біздің пікірімізше шаруа қожалықтары ерікті түрде бірлесіп немесе өзара келісім-шарт негізінде қауымдасып, мақта өсіру мен жинаудың технологиялық картасына сәйкес мына төмендегіше операцияларды орындағаны жөн: [3]

    • сүдігер жырту, тегістеу, алқапты сор шаюға дайындау;
    • топырақты шит себуге дайындап өңдеу, ылғал жабу, қопсыту, тырмалау, тегістеу;
    • жүйек арасындағы баптау жұмыстары: культивация, жүйек алу, тыңайтқыштармен қоректендіру;
    • зиянкестермен биологиялық және химиялық жолмен күресу
    • механикалық шырпу
    • алқапты машина теріміне дайындау: айналма алаңдарды, оқ-арықтарды тегістеу, дефоляция (жапырақты түсіру) жасау
    • машинамен мақта жинау;
    • шитті мақтаны арту, тасымалдау және сатуға немесе сақтап өңдеуге жеткізіп беру.

Бірлескен агроқұрылымның жер, капитал және еңбек мөлшерлерінің параметрлері, олардың арақатынасы оптимальды, тиімді болулары қажет. Негізгі мақсат- шаруашылықты ұдайы ұлғайту, аз шығындармен және рынок конъюктурасындағы жағдайды есепке ала отырып дамыту.

Мақта өсіруде және жинау технологиясында 1 га егістіктің еңбек сиымдылығын анықтаудың, қолда бар техника мен технологияның мүмкіндіктерін есепке алудың маңызы ерекше. Көп жылдық зерттеулер мен озық тәжірибеге сүйенетін болсақ мақта өсіруде жүктеменің оптимальды мөлшері әрбір адамға 4-5 гектардан артық болмауы керек [7]. Бұл өлшем шаруашылықтың техника және технологиялармен қарулану деңгейіне қарай өзгеруі мүмкін.

Ресейдің белгілі экономист – ғалымы А.В. Чаянов осы мәселеде мынадай тұжырымдама айтқан: “Егер шаруашылықты оңтайлы мөлшерде ұйымдастырмақшы болса, оның бастамашыларына қажет болатын жер, капитал және еңбек қолы жетіспеуі мүмкін. Мұндай жағдайда шаруашылық ең төменгі көрсеткішке ие факторға сәйкес ұйымдастырылуы керек” [8].

Біз қарастырып жатқан жағдайда агроқұрылымдарды ірілендіруді техника, яғни капитал мөлшерін есептеуді реттеу арқылы өзге параметрлерді – жер көлемін, адам санын анықтауға болады. Сондықтан шаруа қожалықтары ірілендіріліп қауымдасқан жағдайда мысалы, жалпы егістігі 100-га, соның ішінде 65 га мақта алқабы яғни 1 баптау тракторының (МТЗ-80Х) бір жылдық жүктемесі бастапқы оңтайлы өлшем бірлігі болып қабылданады.

Шаруашылық жүргізудің ірі формаларын дамытуды экономикалық ынталандыру мақсатында қалыптасқан жағдайды теориялық және іс-тәжірибе аспектілерінде талдау қажеттілігі бар.

Ауыл шаруашылығын реформалау барысында жерді қайта бөлумен ірітауарлы өндірістің майдаланып кетуімен, соның арқасында майдатауарлы сектордың кеңеюімен байланысты белгілі өзгерістер болды. Көптеген ауылшаруашылық кәсіпорындар өздерінің қалыптастырылған мамандандыру деңгейлерін жоғалтты.

Жер мөлшері жағынан және жалпы өнім тұрғысынан ауылшаруашылық құрылымдардың қалыптасқан шағын мөлшерлері технологиялық процестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ете алмайды, бұл өз кезегінде өндірістің тиімділігінің, бәсекелестік қабілетінің төмендеуіне алып келді.

Қазіргі мемлекеттің аграрлық саясаты майдатауарлылықты жоюға, орта және ірі кәсіпорындар қалыптастыруға және шаруа қожалықтарды біріктіруге оларды жеңілдетілген тәртіпте материалдық-техникалық ресурстармен және қаржыландырумен қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.

Жүргізілген зерттеулер ірі және орта агроқұрылымдардың шағын құрылымдарға қарағанда мына төмендегідей артықшылықтары бар екенін көрсетіп отыр:

  • оңтайлы мамандандыруды (салалардың үйлесімділігін) және өндірісті шоғырландыруды қамтамасыз етеді;
  • прогрессивті технологияларды қолдану, техниканы оңтайлы пайдалану және өндірістің тауарлылығының жоғары деңгейін қамтамасыз етеді;
  • өндіріспен және коммерциялық қызметпен кең масштабта тиімді айналасуға қолайлы;
  • ішкі және сыртқы рынокқа шығару үшін бәсекеге қабілетті өнімдер өндіруді қамтамасыз ету;
  • жыл бойына ауыл тұрғындарын жұмыспен толық қамтамасыз етеді;
  • ұжым қызметкерлерінің әлеуметтік-экономикалық деңгейін арттыру бойынша шараларды іске асыруға мүмкіндіктер пайда болады.

Бәсекеге қабілетті және тиімді кәсіпорныдар құру мақсатында орта және ірі тауарлы өндіріс қалыптастыру мына төмендегілерді жүзеге асырудың қажеттілігін көрсетеді:

  • ірі ауылшаруашылық құрылымдарын құруда және олардың жұмыс істеу барысында мемлекеттік қолдау бағдарламаларын қабылдау. Шаруашылықтарды нығайтудағы негізгі жол – оларды заң және нормативтік актілер негізінде өз еріктерімен біріктіру;
  • өндірістің оңтайлы мамандандырылуын нақтылы өңірлерде табиғи- экономикалық жағдайларын ескере отырып қалпына келтіру;
  • жер пайдалану мөлшерін оңтайландыру, егістік жерлердің оңтайлы құрылымын енгізу;
  • мал шаруашылығын тұрақты дамыту бағдарламасын қабылдау.

1.2. Суармалы жердегі агроқұрылымдарды ірілендірудің қағидалары мен тәжірибесі

“Агроөнеркәсіп кешенінің және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми-зерттеу экономика институтының” зерттеулері мен ұсыныстары бойынша өндірісті шоғырландырудың бірнеше деңгейлері белгіленген. Олар - ең төменгі, рациональды және оңтайлы. Ең төменгі деңгейі- кешенді мәшинелер жүйесімен озық технологияны пайдаланудың мүмкін болмауы. Ал, рациональды және оңтайлы деңгейлерде орта, сондай-ақ ірілендірілген шаруашылықтардың барлық артықшылықтарын толық пайдаланудың мүмкіндіктері болады [9].

Мақта саласында пайдаланылатын суармалы жерлердің меншік иелері болатын орта және ірілендірілген агроқұрылымдар төмендегі жағдайларды ескерту қажет:

  • табиғи –экономикалық жағдайларды және нақты өңірдегі болжамдалған даму бағдарламасына орай егістікті ғылыми-негізделген құрылымда қалыптастыру;
  • жер пайдалану көлемін оңтайландыру арқылы ауыспалы егіс жүйесін ендіруді қолға алу;
  • су және мелиоративтік жүйелердің техникалық жағдайын жақсарта отырып, су пайдалану мен жер асты минералды суының деңгейін төмендетудің тиімділіктерін арттыру.

Оңтүстік Қазақстанның мақта өсіретін аумақтары табиғи климат жағдайларына орай төрт аймаққа бөлінеді: [10]

Мырзашөл аймағына –Мақтаарал ауданы

Қызылқұм аймағына – Шардара ауданы, Арыс қаласы

Түркістан аймағына –Түркістан қаласы, Ордабасы, Бөген аудандары

Келес аймағына- Сарыағаш ауданы

Олардың ішінде ең үлкені Мырзашөл аймағы. Мақта егістігінің -2/3 бөлегіне жуығы осы аймақта орналастырылған. Мырзашөл аймағының жері сұр топырақты, әртүрлі деңгейде сорланған. Жер асты минералданған су деңгейі жер бетіне 1,5-2 м жақын орналасқан. Ыстықтың режімі басқа аймақтарға қарағанда мақта үшін қолайлы.

Қызылқұм аймағы Сырдария өзенінің ойпатты жағалауында орналасқан бастапқы кезеңде күріш егуге бейімделіп, инженерлік дайындық жұмыстары жүргізілген, жері сұр топырақты сазды, жердің сорлану деңгейі әртүрлі, кейбір өңірлерде жер асты суы тереңде жатыр.

Түркістан аймағының жері құмшауытты және аралас сұрғұлт топырақты. Жылына 180-200 мм жаңбыр жауады, сортаңдану деңгейі төмен.

Келес аймағының жері адырлы, насоспен суғарылатын алқаптар басым. Сұртопырақты, сортаңдану мөлшері аз, жер асты сулары тереңде жатыр.

Осы аймақтардың барлығындағы суармалы жерлер мақта саласына мамандандырылған. Сонымен қатар басқа да дақылдар өсіріп мал шаруашылығын (ірі қара, сүт өндіру бағытында) дамытуға қолайлы.

Агроқұрылымдардың өлшем параметрлері мақта саласына мамандандыруға бейімделген жағадайда анықталуы керек. Өндірістегі қолда бар техникамен және технологияны пайдаланудың деңгейін есепке алып, еңбек ресурстарын тиімді пайдаланумен бірге өндірістік факторлардың тиімділігін арттыру негізгі бағыт болуы керек. Әсіресе, жер, материалды-техникалық құралдар мен еңбек ресурстары, тағы басқалар.

Агроқұрылымдардың оңтайлы (оптималды) өлшемдерінің критериі - ең жоғарғы өндірістік нәтижелерге жету, өндірістің жоғарғы еңбек өнімділігі мен пайдалылық деңгейін арттыру.

Өндірістік факторлардың ішінде агроқұрылымдардың жер көлемінің маңызы ерекше, себебі жер ауылшаруашылығының негізгі қоры. Жердің мөлшеріне қарай өнім, техника және еңбек ресурстары анықталады.

Мақта саласындағы агроқұрылымдарда жер көлемінің 65-70% мақта, қалғанына басқа дақылдар (жоңышқа, жүгері, бақша және көкөністер) егілсе оңтайлы егістік құрылым қалыптасады. Мақта саласына мамандандырылу мақта- жоңышқа - жүгері ауыспалы егіс жүйесіне негізделеді, бұл жүйе жердің құнары мен қоса өнімділікті де 3-4 центнерге арттырады. [11] Сонымен қатар мал шаруашылығын кепілді жем-шөппен қамтамасыз етуге де мүмкіндік жасалады. Бұл саланы дамыту еңбек ресурстарын пайдаланудың тиімділігін арттырады.

Агроқұрылымдарды ірілендіру үдерісінде ең төменгі және жоғарғы өлшем параметрлерінің критерилерін белгілеу маңызды, яғни бұл критерилерден кем немесе, артық болса да өндірістік - экономикалық көрсеткіштер төмендеп, тиімсіз болады. Агроқұрылымдардың өлшем параметрлері критерилерінің деңгейін анықтауда өндірістің интенсивтік деңгейі мен басқарудың оңтайлылығын есепке алған жөн.

РМК “АӨК кешенін және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми –зерттеу экономика институтының” зерттеулері бойынша ауылшаруашылық кәсіпорындарының рациональды өлшемдерін анықтаудың бірнеше әдістері тұжырымдалған [9].

1. Ауылшаруашылық кәсіпорындарының көптеген тәжірибесін зерттеу және жалпы тұжырымдау әдісі. Бұл әдіс жылдық есептерді статистикалық өңдеу негізінде жүзеге асырылады. Зерттеулер табиғи- шаруашылық өңірлер бойынша мамандандыру мақсатында жүргізіледі.

Көптеген есептік мәліметтерді зерттеп - өңдеу шаруашылық іс-әрекетінің нәтижелері қаншалықты жер, жалпы өнім көлемдеріне және тауарлы өнімге, мал басына, жұмысшылар санына тікелей байланысты екендігін анықтау мүмкіндігін береді.

Кәсіпорындардың жылдық есептерін статистикалық өңдеу, зерттеулердің негізінде межелер бірнеше жылдар бойы орындалса тұрақты көрсеткіштер шығаруға болады. Сонымен қатар статистикалық әдіс белгілі бір шектеулерге ие. Бұл әдіс бойынша болжаудағы мерзімде кәсіпорынның дамуымен өндірістік технологияны жетілдіруде техникалық прогрестің оптимальды өлшемдерін анықтауға тікелей жауап бере алмайды. Сондықтан статистикалық әдіспен қатар монографиялық зерттеулер әдісін пайдалану ұсынылады. Бұл әдістің артықшылығы- шаруашылықты жүргізуде жоғарғы нәтижелерге жеткен жеке шаруашылықта өткізілген тәжірибенің нақтылығында.

2. Есептік –конструктивтік әдіс. Бұл әдістің мәні сол, біріншіден өндірісті рационалды ұйымдастыруға мүмкіндік береді, яғни жер өңдеу және малшаруашылығы жүйелерін, егістік алаңдарының құрылымын, технологияны, механизация деңгейін, басқаруды есепке ала отырып мамандандырады.

Белгілі бір анықталған мамандандыруға бейімделген жағдайға қарай жер өңдеу және мал шаруашылық жүйесі таңдалады. Соған сәйкес егістік және түлік құрылымы, ең тиімді ауыспалы егіс жүйесі және жем-шөппен қамтамасыз ету, прогрессивтік агротехника және малды бағу тәсілі, технологиялық жұмыстарды механизациялаудың деңгейі белгіленді. Осы жағдайларға қарай жалпы өндірістің өлшемдері анықталады. Сонымен қатар өзге де варианттар, есептеулер және экономика- математикалық әдістер қолданылуы мүмкін.

Біздің зерттеулерімізбен тұжырымдамамыз бойынша мақта саласының ерекшеліктерін айқындауда: табиғатты, ауаның температуралық режімін, еңбек сыйымдылығының жоғарылығын және ресурстармен қамтамасыз етілу деңгейін, оның сезімталдығын ескере отырып статистикалық- монографиялық, сондай-ақ есептік – құрылымдық әдістерді бірдей қолдану объективті дәл нәтижелер береді.

Осы мақсатта Мақтаарал ауданындағы “Мақтаарал” кеңшарының мақта өсіретін бригадаларды ірілендірудің тиімділігі бойынша тәжірибесі мысал ретінде келтіріледі. “Кетебай” өндірістік кооперативінің және “Хает” шаруа қожалықтар қауымдастығының оптималды параметрлерін негізге ала отырып орта, ірілендірілген агроқұрылымдардың өлшемдеріне жоба жасалды.

  1. Мақта саласы және агроқұрылымдардың қазіргі жағдайын талдау

2.1. Қазақстанның Оңтүстігіндегі мақта саласына мамандандырылған агроқұрылымдардың қалыптасуы

Қазақстан Республикасының экономикасын диверсификациялаудың яғни әртараптандырудың маңызды саласы - агроөнеркәсіптік кешенді жаңа инновациялық технологиялар негізінде дамыту. Түрлі кластерлер ұйымдастыру арқылы ауылшаруашылық өнімдерін терең өңдей отырып бәсекеге қабілетті, сапалы да, арзан бағалы дайын азық-түлік, мата, киім-кешек тауарлар өндірісін жүйелі мамандандырудың және қалыптастырудың қажеттілігі артып барады.

Біз қарастырып отырған мәселе - жеңіл өнеркәсіп өндірісінің және сол саланың шикізат базасын құрайтын мақта кешенінің проблемалары мен оларды шешудің жолдары.

Республикалық статистика агенттігінің мәліметтері бойынша жеңіл өнеркәсіп саласы тұрақты тоқырау жағдайынан шыға алған жоқ. Өнеркәсіп өнімнің жалпы көлеміндегі сала өнімнің үлесі 1-2% құрайды, персонал саны азайған, негізгі қызметтен алынған пайдалылық теріс мәнге ие, мата өндіріс-інің қуатын пайдаланудың деңгейі 22,6% құрайды. 2000-2005 жылдары жеңіл және тігін өнеркәсіптерінде өндіріс көлемі 37,8 млрд –тан 30,7 млрд. теңгеге дейін төмендеген. [3]

Бүгінде жеңіл және тігін өнеркәсібі салалары ішкі рынок сұранысының 7-8% ғана қаматамасыз етеді. Мұның басым бөлігін мемлекеттік бұйыртпа есебінен қорғаныс, ішкі істер тағы басқа құқық қорғау органдарының арнайы үлгідегі киімдері құрайды. Еліміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мақта- мата тауарларымен рыноктың ең кемінде 30% қамтамасыз ету қажет. Сонымен қатар мамандардың әртүрлі болжамдары бойынша мемлекетімізде азық-түліктен басқа тауарлар тобы рыногының бір жылдық сыйымдылығы 1,5-3,0 млрд. АҚШ долларына тең. Бұл көрсеткіштің жылдан-жылға жоғарылау тенденциясы байқалады. Осы көрсеткіштің жартысы киім –кешек рыногын құрайды.

Ағымдағы уақытта кәсіпкерлердің шеттен алып келінетін жеңіл өнеркәсіп тауарларына жұмсайтын қаржысының мөлшері 1 млрд. АҚШ долларынан артық. Жоғарыда келтірілген сандар елімізде мата, киім-кешекке сұраныстың, рынок сыйымдылығының едәуір екендігін айқындайды. Осы рынокты игеру үшін мақсатты бағдарламаны жүзеге асыру қажет.

Тарихтан белгілі болғанындай, ХVІІІ ғасырда Ресей мемлекеті өнеркәсібінің дамуы манафактурадан - жіп иіру және мата тоқудан басталған. Тарихшы Л.Миловтың жазулары бойынша “Ресейдің капиталистік қорын жинаудың болашағын қалау жеңіл өнеркәсіптен басталған, бұл сала капиталдың бастапқы қорын жинауға айрықша кезеңге мұқтаж болмастан жедел түрде ішкі рынокты иеленген” [4].

Қытай, Туркия, сондай-ақ Пәкістанда соңғы он жылдағы экономиканың табысты өрлеуіне және халықтың экономикалық реформаларға әлеуметтік тұрғыдан тез икемделуіне жеңіл өнеркәсіптің даму әлеуеті негіз болған, әсіресе өңірлерде жаңа жұмыс орындарын ашудың маңызды рөлі бар.

Қазақстанның Оңтүстік өңірінде осы проблемаларды шешу мақсатында Оңтүстік Қазақстан облысының мақта өндірісіне мамандандырылған агроқұрылымдардың өндірістік-экономикалық көрсеткіштеріне талдау жасалды.Төмендегі мәліметтер мен ақпараттар (1-кесте) аймақтағы қазіргі қалыптасқан жағдайды сараптауға мүмкіндік береді [5].

1- кесте. Оңтүстік Қазақстан облысындағы жалпы шаруа (фермер) қожалықтары, соның ішінде мақта шаруашылығындағылар саны туралы мәліметтер (01.01.2005 ж.)

Қала,

аудандар

Ауылшаруа-шылық құрылымдарының саны

Соның ішінде

Белсенді шаруа қожалықтарының саны

Жұмыспен қамтылған адам саны

Мақта шаруашылығындағы шаруа қожалықтарының саны

Мақта шаруашы-лығында қамтылған адам саны

 

Шымкент

60

32

87

-

-

 

Арыс

576

529

1627

529

1580

 

Кентау

123

110

351

110

351

 

Түркістан

5563

5535

11903

3568

10740

 

Бәйдібек

1435

1321

2688

350

1040

 

Қазығұрт

3150

3150

4500

105

312

 

Мақтаарал

22547

21527

79406

21527

79406

 

Ордабасы

3806

3650

7041

2107

6321

 

Отырар

1928

1827

7474

1604

4346

 

Сайрам

3886

3650

8219

-

-

 

Сарыағаш

7644

7573

11844

3548

10644

 

Созақ

446

449

611

-

-

 

Төлеби

2609

2552

5470

-

-

 

Түлкібас

3465

3340

6492

-

-

 

Шардара

4775

4742

14924

4475

13425

 

Облыс бойынша

60916

60157

159837

37923

128161

Негіз: ОҚО статистика басқармасының мәліметтері негізінде автор құрастырған.

Облыстық статистика басқармасының шаруа (фермер) қожалықтарының қызметі туралы мәліметтерінде, облыс бойынша 2005 жыл қаңтар айының 1 жұлдызына 67,1 мың шаруа (фермер) қожалығы тіркелген, оның 60,1 мыңы яғни 89,6% белсенді шаруашылықтар қатарына жатады [5].

Шаруа (фермер) қожалықтарының басым бөлігі Мақтаарал (барлық шаруашылықтың 33,0%), Сарыағаш (11,4%) аудандарында және Түркістан қаласында (10,6%) тіркелген.

2005 жылдың 1 қаңтарында белсенді шаруа (фермер) қожалықтарында 159,8 мың адам жұмыс істеді, оның 49,7% Мақтаарал, 9,3% Шардара аудандарының шаруашылықтарына тиесілі. Облыс бойынша орта есеппен бір шаруа (фермер) қожалығында үш адам жұмыс істейді.

Төмендегі мәліметтер мен ақпараттар мақта шаруашылығында қалыптасқан қазіргі өндірістік жағдайды сипаттайды (2-кесте).

2-кесте. Агроқұрылымдар санаты бойынша мәліметтер.

Барлығы:

2001

2002

2003

2004

2005

% өсімі

1.

Мақта алқабы мың, га

183,9

167,8

196,4

219,3

201,2

109,4

2.

Жалпы өнім, мың тонна

417,4

360,7

402,7

467,1

465,0

111,4

3.

Өнім шығымы, 1 га-дан центнер

22,7

21,5

20,5

21,3

23,1

101,3

Соның ішінде: Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары

1.

Мақта алқабы мың, га

28,8

22,8

24,0

20,5

16,6

57,6

2.

Жалпы өнім, мың тонна

44,3

31,7

29,6

27,1

22,4

50,6

3.

Өнім шығымы, 1 га-дан центнер

15,4

13,9

12,3

13,2

13,5

87,7

Шаруа (фермер) қожалықтары

1.

Мақта алқабы мың, га

127,3

116,7

162,3

198

182

143,3

2.

Жалпы өнім, мың тонна

315,9

261,5

338,0

428,0

440,2

139,3

3.

Өнім шығымы, 1 га-дан центнер

24,1

22,5

20,9

21,6

24,2

100,4

Жұртшылық шаруашылығы

1.

Мақта алқабы мың, га

27,8

28,3

13,1

4,4

2,1

7,6

2.

Жалпы өнім, мың тонна

57,1

67,4

35,1

11,6

2,4

4,2

3.

Өнім шығымы, 1 га-дан центнер

20,4

23,8

26,8

26,4

11,4

55,9

Негізі: ҚР және ОҚО статистика агенттігі, басқармасы мониторингі негізінде құрастырылған.

Жоғарыдағы 2- кестеде келтірілгендей, мақта шаруашылығымен айналысатын ірі ауылшаруашылығы кәсіпорындарының егістік жер көлемінің кемею тенденциясы байқалады.

2001 жылы 19,6 мың га болса, 2006 жылы 16,6 мың га-ға азайған, сөйтіп тиісінше 84,7% құраған. Яғни, ірі кәсіпорындардан шаруа (фермер) қожалықтарының бөлініп шығу үдерісі аяқталмаған. Ірі ауылшаруашылық кәсіпорындарында тұрақты шаруашылық экономикалық жағдай қалыптаспаған. Сондықтан олардың экономикалық- қаржылық жағдайы айнымалы, жалпы өнімнің төмендеуі орын алған.

Жоғарыдағы үдеріске керісінше шаруа (фермер) қожалықтарының мақта алқабы 127,0 мың гектардан 182,0 мыңға дейін артқан яғни 143,3% га. Бірақ егістік көлемі ұсақталып қалыптасуда, 1 гектардан алынған өнім тұрлаулы және өсу тенденциясы байқалмайды, жылдар бойынша ауытқулар бар, 2000 жылы орташа көрсеткіш гектарынан 24,1ц болса, 2003 жылы 20,9 центнерді құраған.

Жұртшылық шаруашылығында мақта алқабының егістік көлемі қысқарған, 2001 жылы 27,8 мың га болса, 2005 жылы 2,1 мың га –ны құраған, яғни 13 еседен артық қысқарған. Мұның себебі үй іргесіне басқа дақылдар (көкөніс, жеміс-жидек) егілген және шаруа (фермер) қожалықтарының құрамына қосылып біріккен.

3-кесте Оңтүстік Қазақстан облысындағы мақта өсіретін агроқұрылымдардың егістік жерлерінің орташа көлемі туралы мәліметтер

 

Жылдар

2001

2002

2003

2004

2005

2005 жыл, 2001 га, %

Барлық мақта алқабы, мың га

183,9

167,8

196,4

219,3

201,2

109,4

Агроқұрылымдар саны

23524

28327

34142

37210

37923

167,1

Орташа егістік көлемі, га

7,8

5,9

5,8

5,6

5,1

65,4

Соның ішінде:

           

1. Ауылшаруашылық кәсіпорындарының мақта алқабы, мың га

28,8

22,8

24,0

20,5

16,6

57,6

Кәсіпорындар саны

181

167

197

198

205

113,3

Орташа егістік көлемі, га

159,1

136,5

121,8

103,5

81,0

50,9

2. Шаруа (фермер) қожалықтарының

мақта алқабы, мың га

127,3

116,3

162,3

198,0

182,0

142,9

Шаруа (фермер) қожалықтарының саны

23343

28160

33945

36928

37923

167,1

Орташа егістік көлемі, га

5,5

4,1

4,8

5,4

4,8

87,2

3. Жұртшылық шаруашылығы мақта алқабы, мың га

27,8

28,3

13,1

4,4

2,1

7,6

Үй іргесі қожалықтарының саны

60600

62308

31180

9709

6260

10,3

Орташа егістік көлемі, га

0,46

0,45

0,42

0,45

0,34

73,9

Негізі: ҚР және ОҚО статистика агенттігі, басқармасы мониторингі негізінде автор құрастырған

Жоғарыдағы 3- кестеде келтірілген мәліметтер бойынша мақта өсіретін агроқұрылымдар егістік көлемі бойынша ұсақ тауарлы шаруашылықтар болып қалыптасқан. 2001-2005 жылдары барлық санаттағы агроқұрылымдардың жалпы мақта алқабы 183,9 мыңнан 201,2 мың га-ға артқан яғни 109,4 %, ал орташа мақта алқабы 7,8 га-дан 5,1 га-ға дейін азайған, яғни 34,6%. Соның ішінде ауылшаруашылық кәсіпорындардағы мақта алқабының жалпы көлемі 28,8 мың га –дан 16,6 мың ға қысқарған, яғни 42,4%, сонымен қатар орташа егістік көлемі 159,1 га –дан 81,0 га-ға, яғни 48,1%. Осы кезеңде шаруа (фермер) қожалықтарының саны 23343 -тен 37923- ке дейін артқан, яғни 167%, мұндай трансформациялық үдеріс негізінен шаруа (фермер) қожалықтарының ірі кәсіпорындардан дербес жер және мүлік үлестерімен бөлініп шығуынан қалыптасқан.

Шаруа (фермер) қожалықтарының мақта алқабы 127,3 мың га-дан 182,0 мың га-ға артқан, яғни 142,9%, орташа егістік көлемі 5,5 га-дан 4,8 га –ға кемейген немесе 22,8%, жұртшылық шаруашылығындағы жалпы мақта алқабы 2001 жылғы 27,8 га-дан 2005 жылы 2,1 га –ға яғни 12 еседен артық қысқарған, үй іргесінде мақта өсіретін қожалықтар саны 60600 ден 6260-қа яғни 10 есеге жуық, орташа егістік көлемі 73,9% қысқарған.

Жұртшылық шаруашылығындағы мақта алқабының қысқаруы негізінен басқа дақылдар (жүгері, көкөніс, т.б) егу және шаруа (фермер) қожалықтарының бірігуінің нәтижесінде қалыптасқан.

Оңтүстік Қазақстан облысының мақта саласына мамандандырылған аудандарының суармалы жерлерінде мақта монодақыл болып қалыптасқан. Мақтаарал ауданында басқа дақылдардың құрылымдық үлес салмағы 2004-2006 жылдары 11,8-14,4 % аралығында, Шардарада 14,0-15,6%, Түркістанда 18,0-19,2 % құрады. Мұндай жағдайға мақта өндірісінің жалпы өнімі және оның құны сәйкес келеді.

Жоғарыда келтірілген агроқұрылымдардың кейбір параметрлері бойынша көрсеткіштері олардың шаруашылық- өндірістік деңгейін толық сипаттай алмайды. Өндірістің шоғырлану деңгейі агроқұрылымдарды жалпылама сипаттайтын көрсеткіш болып табылады. Бұл көрсеткіш ресурстарды пайдалану нәтижелерін, өндірістік құрылымдар мен ұйымдастырудың тиімділігін көрсетеді.

Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша мақта саласындағы бір агро-құрылымның орташа жалпы өнімі төмендегі 4- кестеде келтірілген.

4-кесте. Агроқұрылымдар санына шаққанда жалпы өнімнің көлемі туралы мәліметтер

 

Жылдар

2001

2002

2003

2004

2005

2005 жыл, 2001 га, %

Жалпы өнім, млн. тенге

(нақты қолданыстағы бағада)

12570

23740,5

27052,5

23822,1

17670

140,6

Агроқұрылымдар саны

23524

28327

34142

39210

39314

109,4

1 агроқұрылымға келетін жалпы өнім, мың тенге

534,9

838,9

793,3

607,7

441,8

82,6

Өнім өткізудің пайдалық деңгейі, %

11,6

28,7

40,5

5,4

-

46,6

Негізі: ҚР және ОҚО статистика агенттігі, басқармасы мониторингі негізінде автор құрастырылған.

Облыс бойынша орташа 1 агроқұрылымға жалпы өнімнің көлемі және пайдалық деңгейінің төмендеу тенденциясы байқалады.

Бұл көрсеткіш 2001-2005 жылдары 838,9 мыңнан 441,8 мыңға дейін, яғни екі есе аралығында ауытқыған. Ең төменгі көрсеткіштер 2001, 2005 жылдары байқалған яғни тиісінше 534,8 млн, 441,8 млн.тенге болған. 2004 жылы 2001 жылмен салыстырғанда пайдалылық деңгейі 2,2 есеге төмендеген.

Агроқұрылымдар жер көлемінің ұсақтылығы, жалпы өнім шығымының төмендегі агротехнология бойынша орындалуға тиісті агротехникалық шараларды үздіксіз, дер кезінде орындалуын қамтамасыз ете алмайды. Осының салдарынан өндірістің тиімділігі төмен, бәсекеге қабілетсіз болып қалыптасқан.

Мақта өсірудің экономикасынан белгілі болғандай, ірілендірілген шаруашылықтардың ұсақ агроқұрылымдардан артықшылығы сол, барлық өндіріс факторларын -жерді, капиталды және еңбекті пайдалануда озық және тиімді экономикалық, басқа да тәсілдерді қолдануға кең мүмкіндік береді.

Мақта саласының соңғы жылдардағы тиімділігі негізінен рынокта қалыптасқан шитті мақтаның орташа конъюктуралық сату бағасына тікелей байланысты: 2001 жылы- 43750 тенге/тонна, 2002-50400, 2003 -72600, 2005 жылы- 43300 және 2006 - 48000 тенге/тонна.

Осы және басқа бағаларға байланысты шитті мақтаның пайдалылық деңгейі 2003 жылы 40,5% тең болған болса, 2004 жылы 5,4% төмендеген.

2.2. “Мырзакент” корпорациясы ЖШС әріптестік қатынастағы шаруа (фермер) қожалықтарының параметрлерін зерттеу.

Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданында орналасқан “Мырзакент корпорациясы” ЖШС – мен 345 шаруа (фермер) қожалықтары арасында фъючерстік келісім-шарт жасалып мүліктік кепілдікке ауылшаруашылық жер пайдалану құқығы қойылған. Жалпы егістік көлемі 1980,8га, шаруа (фермер) қожалықтарының мақта алқаптарының көлемін статистикалық топтау әдісімен зерттеулер мен сараптаулар жүргізгенімізде төмендегідей нәтижелер алдық. [6]

5-кесте Шаруа (фермер) қожалықтары мақта алқаптарының орташа өлшемдері және үлесі туралы мәліметтер

Топтардағы мақта алқабының мөлшері, га

Шаруа (фермер) қожалықтары

Жалпы мақта алқабының көлемі;

Орташа мақта алқабының мөлшері, га

Саны

Үлесі, %

Га

Үлесі, %

0-3,0

87

25,4

186,2

9,4

2,14

3,1-5,0

95

27,7

428,3

21,6

4,50

5,1-7,0

83

23,6

511,6

25,8

6,31

7,1-10,0

53

15,5

444,4

22,5

8,23

10,1-15,0

20

5,8

272,7

13,8

13,64

15,1-20,0

5

1,4

89,7

4,5

17,94

21 және артық

2

0,6

47,7

2,4

23,83

Барлық

345

100,0

1980,8

100,0

5,74

Негіз: Статистикалық мәліметтер бойынша топтастыруды автор орындаған.

Жоғарыдағы 5- кестеде келтірілгендей, зерттелген 345 шаруа (фермер) қожалықтарының 3 гектарға дейін мақта егістігі бар шаруа (фермер) қожалықтарының саны 87 немесе олардың үлесі төрттен бірін құрайды, 5 га дейін -182 немесе 53,1 % (өсіммен топтастыру есебімен қорытынды), 7 га дейін 263 немесе -76,4%, 10га дейін 316 немесе 91,9%. Жалпы шаруа (фермер) қожалықтарының жер көлемі 1980,8 га, орташа мақта алқабының мөлшері 5,74 га құрайды.

Төменде шаруа(фермер) қожалықтарының мақта алқабы және орташа мөлшері бойынша топтаудың нәтижесі келтірілген. 0-3 га-ға дейін мақта алқабы бар шаруа (фермер) қожалықтарының жалпы егістік алқабы 186,2 га немесе үлесі -9,4%, орташа мөлшері -2,14 га құрайды.

0-5 га дейін -614,5 га, үлесі -31,0 %, орташа мөлшері - 3,37 га;

0-7 га дейін -1125,8 га, үлесі 56,8 %, орташа мөлшері - 4,28га;

0-10 га дейін дейін -1570,2 га, үлесі -79,3%, орташа мөлшері -4,97га;

Мақта алқабы жер көлемінің ұсақтығы (2,14; 3,37; 4,28; 4,97га) оның контурының шектеулі болуы, негізгі құралдар мен қаржының, жалпы өнімнің одан түсетін табыс мөлшерінің аздығы қазіргі заманғы бәсекелестік қабілетінің негізі болып тұрған инновациялық, техникалық жетістіктерді, жоғары өнімділікпен жұмыс істейтін техниканы агроөндіріске жүйелі, кең түрде ендіру әлеуеті арасында қарама-қайшылықтар туындатып фъючерстік келісім- шарт міндеттемелерін орындай алмаған.

2.3. Ірі агроқұрылымдардың артықшылықтары: “Мақтаарал” кеңшарының ірілендірілген бригадаларының, “Кетебай” ӨК және “Хает” қауымдастығының тәжірибелері мен жетістіктері

Көп жылдық ізденістерімізбен зерттеулеріміздің нәтижесіне және мақта өсіретін ірілендірілген (оңтайландырылған) шаруашылықтардың тәжірибесіне сүйенетін болсақ, төмендегі нақты мысалдарды келтіруге болады.

“Мақтарал” кеңшарында бригадаларды ірілендіру бірнеше кезеңдерде жүзеге асырылған. Мұның ең соңғысы 1973 жылы “кешенді механизациялау бригадалары” деп аталған [12].

1973 жылы әрбір бригадаға 200-250 гектар мақта алқабы, 2 жер жырту тракторы, 3 баптау, 2 тасымалдау тракторлары, 2 жаңбырландыру қондырғысы, 5 мақта теретін мәшинелер, 16 тіркеме және басқа техникалары бекітілген.

Қажетті мөлшердегі техникамен қамтамасыз етілуі, механизатор мамандарының кәсіби деңгейінің жоғарылығы әрбір жұмысшыға жүктемені 6-8 гектарға жеткізуге, сонымен қатар гектарынан 35-42 центнер өнім алуға өндірістік жағдай жасалған. Ірілендірілген бригадалардың артықшылығы сол, техниканы, жұмысшы күшін қажет кезінде ең жауапты учаскелерге шоғырландырып еркін түрде бағыттауға, пайдалануға мүмкіндік болады. Ірілендірілген бригадалар мөлшерінің жалпылама көрсеткіші –егістік алқабының параметрі. Бұл көрсеткіш жалпы өнімнің көлемі, өндірістің интенсивтік деңгейі туралы тұжырымдама жасауға негіз болады. Жалпы өнімі көп және егістік мақта алқабы ірі кешенді механизацияландырылған бригадаларда еңбек өнімділігі жоғары, ал шитті –мақтаның өзіндік құны төмен болған. Ірілендірілген бригадалардың артықшылығы әсіресе, мақта жинаумен онан соңғы кезеңдерде, яғни шитті мақтаның қалдығын жинау, келесі жылдың өнімі үшін күзгі-қысқы жұмыстарды жүзеге асыруда байқалған. Мұндай ұжымдарда жиын-терімді конвейерлік әдіспен жүзеге асырып, өз күшімен қысқа мерзімде аяқтауға болады.

Қазіргі кезде Мақтаарал ауданында ірілендірілген 75 агроқұрылым жұмыс істейді, мұның 63-і өндірістік кооперативтер, 10 серіктестіктер, бір- бірден акционерлік қоғам және мемлекеттік кәсіпорын. Біздің зерттеулеріміз бойынша “Кетебай”, “АШМ-сервис Орталығы”, “Жаңа жол” және “Арай” өндірістік кооперативтері жоғары және тұрлаулы өндірістік –экономикалық көрсеткіштерге қол жеткізген. Еңбек шығыны аз, технологиялық операциялардың басым бөлігін механизация күшімен орындап өнімділігін арттырған.

Ауданның “Қарақай” ауыл әкімшілігіне қарайтын “Кетебай” өндірістік кооперативі бұрынғы кеңшардың бөлімшесі негізінде “Қазақстан Республикасы өндірістік кооперативтер туралы” заңына сәйкес құрылған. Өндірістік кооператив өзінің жарғысы бойынша анықталған мақсаттарға жету үшін төмендегідей қызметтерді атқарады: [13]

  • ауылшаруашылық өнімдерін өндіру және қайта өңдеу, тұқымдық шитпен қамтамасыз ету;
  • халық тұтынатын тауарлар өндіру;
  • сауда –саттық қызметі;
  • сыртқы экономикалық қызмет;
  • коммерциялық және тұрғындарға қызметтер көрсету.

Кооперативтің 437 мүшесіне пайға берілген жер және мүлік үлестері біріктірілген. Өдірістік кооперативтің барлық жер көлемі 1125 га, мұның 1006 гектары суармалы егістік. Ағын су К-25-1, К-25-2 шаруашылықара каналдары арқылы беріледі. Сонымен қатар 4 км ішкі ирригациялық жүйесі, 3 км қашыртқы - дренаж жүйесі бар.

Кооператив мүшелерінің жалпы жиналысының шешімі бойынша ӨК-тің төмендегідей құрылымдық схемасы бекітілген.

“Кетебай” өндірістік кооперативінің құрылымдық схемасы

Негізі: зерттеулердің нәтижесінде автор құрастырған.

“Кетебай” ӨК ауылшаруашылық дақылдарын тиімді орналастыру құрылымында бірқатар ауытқулар бар. Дегенмен мұнда мақтаны басқа дақылдармен ауыстыру іс-тәжірибесі ендірілген (6-кесте).

6 –кесте. “Кетебай” ӨК ауылшаруашылық дақылдарын орналастыру құрылымы

Дақыл түрлері

2001

2002

2003

2004

2005

Орташа 5 жылда

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Жер көлемі, га

Үлесі, %

Барлық егістік жер

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

Соның ішінде: мақта

950

91,4

899

86,4

916

91,0

900

86,6

880

85,0

910

87,5

Жоңышқа

90

8,6

100

9,6

90

9,0

100,0

9,6

124

11,5

100

9,6

Басқа дақылдар

-

-

41

4,0

34

3,0

40

3,8

36

3,5

30

2,9

Негізі: 2003-2005 жылдардағы “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы мәліметтері.

ӨК-тің 2001-2005 жылдардағы егістік құрылымында үш түрлі ауылшаруашылық дақылдары егілген. Олар - мақта, жоңышқа және бақша. Орташа бес жылда барлық егістіктің 87,8% мақта, 9,6% жоңышқа және 2,9% бақша дақылды болған. Мұндай жағдай 1993-1997 жылдары әлем рыногындағы мақта талшығы бағысының көтерілуі, шитті мақта және оның талшығын өндірудің тиімділігіне байланысты қалыптасқан.

Ливерпуль тауар биржасында А.Котлук индексі 1993 жылы 70,59 (1556,23 АҚШ доллары), 1994-91,77(2023,16$), 1995-85,61(1887,36$), 1996-78,59 (1732,6$) 1997-72,21(1591,94$). Бұл көрсеткіштер соңғы жылдары қалыптасқан бағадан (2000-2005ж) 1,3-1,6 есеге артық [14]. Сонымен қатар қалыптасқан шаруашылық жағдайда мақта өсіріп, баптау және өнімді жинауда ӨК техникамен толық қамтамасыз етілгендігі де есепке алынған. Өндірістік кооперативтегі жалпы техниканың баланстық құнының 62 % мақта өндірісіне бейімделген арнайы ауылшаруашылық мәшинелері. Кооператив мақта саласына бейімделген кәсіби деңгейі жоғары білікті мамандар және жұмысшы – мақташылармен жеткілікті қамтамасыз етілген. Олар - агроном, инженер – механик, гидротехник, механизатор және сушылар.

“Кетебай” ӨК –де ғылыми –техникалық прогрестің жетістіктерін өндіріске ендіруге мүмкіндіктер жеткілікті. Мақта егілетін жер көлемі, техника мен технология, кәсіби мамандар мен механизаторлар бұған алғы шарт бола алады. Мақта өсіру және жинау технологиясындағы еңбек шығындарының жартысына жуығына жұмсалатын агрооперация – шитті мақтаны жинау. ӨК-те мақта жинайтын 27 мәшине бар, соның ішінде өнімділігі жоғары “Джон-Дир” (АҚШ) мақта теретін мәшиненің саны- 2.

“Кетебай” ӨК-ін ауылшаруашылығы техникаларының түрлері және кадрлармен жабдықталуы туралы мәліметтер төмендегі кестелерде келтірілген (7-8-кестелер).

7-кесте. Ауылшаруашылық техникаларының түрлері және олардың жылдық жүктемесі туралы мәліметтер (01.01.2006 жыл)

Техника түрлері

маркасы

өлшемі

жылдар

2005 жыл 2001 жылмен салыстырғанда өсімі, %

2001

2005

Шынжыр табанды трактор

Т—4А, Д -75, ВТЗ-90

бірлік

8

12

150,0

Орташа егістік жүктеме

-

га

130

86,7

66,7

Доңғалақты тракторлар соның ішінде баптау тракторы

Т28х4, МТЗ-80х

бірлік

15

19

126,6

Орташа егістік жүктеме

-

га

63,3

46,3

73,14

Мақта теретін мәшинелер

17ХНП-1,8 “Джон-Дир”

бірлік

21

25

119,0

Орташа егістік жүктеме

-

га

45,2

35,2

77,9

Тасымалдаушы тракторлар

МТЗ-80

бірлік

23

25

108-7

Тіркемелер

ПТС-793-2

бірлік

26

32

123,1

Механикалық жүктеушілер

ПЭ-0,8

ПУ-0,5

бірлік

4

5

125,0

Жем-шөп дайындау техникалары

Е-303

Кир-1,5

бірлік

2

3

150,0

Жоғарыдағы 7- кестеде көрсетілгендей ӨК-те соңғы 5 жылда негізгі ауылшаруашылығы техникалары саны 119,0 -150,1% өскен, ал орташа жылдық егістік жүктемесі 22,1-32,3% дейін төмендеген. Техникамен жарақтандырылу деңгейінің өсуі, орташа егістік жүктемесінің төмендеуі агротехникалық операцияларды дер кезінде және сапалы орындап, тұрақты өнім алуға мүмкіндік берген.

8-кесте. ӨК-те жұмысшы және механизатор кадрларымен қамтамасыз етілуі туралы мәлімет (01.01.2005 ж.)

Көрсеткіштер

Өлшем бірлігі

жылдар

2001 ж. салыстырғанда 2004 жыл өсімі, %

2001

2002

2003

2004

Барлық егістік жер

га

1040

1040

1040

1040

100,0

Жұмысшылар саны

адам

320

310

299

282

93,4

Орташа егістік жүктемесі

га

3,3

3,4

3,5

3,8

104,2

Барлық трактор саны

бірлік

54

54

58

60

106,1

Механизаторлар саны

адам

69

65

60

60

87,0

Қамтамасыз етілу коэффиценті

бірлік

1,27

1,2

1,0

1,1

78,7

Негізі: “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы және кадрлар бөлімінің мәліметтері бойынша құрастырылған.

ӨК-те жұмысшылар саны 2001 жылы 320 адам болған, ал 2003 жылы 299 адамға төмендеген яғни 6,6 %. Сол мерзімде әрбір жұмысшыға орташа егістік жүктеме 3,3 га-дан 3,5 га –ға артқан немесе 6,1%.

Техникалық прогресті өндіріске енгізуде кәсіби деңгейі жоғары жаңа техника және технологияны меңгерген механизатор кадрлары шешуші роль атқарады. Бірақ олардың санының қысқару тенденциясы байқалады, 2001-2003 жылдар арасында 13,0% азайған. Нақты бар тракторлар мен комбайндарды механизаторлармен қамтамасыз етудің деңгейі төмендеген (1.27-ден 1.0-ге дейін).

9-кесте. “Кетебай” өндірістік кооперативінің мақта саласындағы өндірістік-экономикалық көрсеткіштері

Көрсеткіштер

жылдар

Орташа

2001

2002

2003

2004

2005

5 жылда 2001- 2005

ж.ж

Егістік жер көлемі, га

950

889

916

900

880

910

Жалпы өнім, тонна

2500

2061

1724

2010

2160

2091

1 га алынған өнім ц/га

26,2

23,3

21,8

22,3

24,5

23,0

1 тонна өнімнің сату бағасы, мың тенге

36

54

75

40

42

49,4

Сатып өткізуден түскен табыс, млн. тенге

79,3

106,9

129,3

80,4

90,7

97,6

Таза пайда, млн.тенге

31,0

36,0

40,1

34,0

35,0

103,2

Пайдалылық деңгейі, %

30,4

36,6

42,9

31,0

33,6

34,9

Негізі: “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы негізінде құрастырылған.

“Кетебай” ӨК өндірістік –экономикалық көрсеткіштерін сараптау барысында оның мақта өсірілетін егістік жер көлемі мен жалпы өнімде жылдар бойынша ауытқулар орын алған. Оның мөлшері 13,6-31,2 % дейін, 2001-2005 ж.ж егістік көлемі орташа -910 га-ны, жалпы өнім 2091тонна, 1га –дан алынатын орташа өнім -23,0 центнерді құраған. Бұл көрсеткіш Мақтаарал ауданының көрсеткішінен 3,3 центнерге, облыстық көрсеткіштен 2,7 центнерге артық, 1 тонна шитті мақтаны сатудың бағасы 2 есеге дейін ауытқыған, 2001 жылы 1 тоннасы орташа 36,0 мың тенге болса, 2003 жылы 70-75 мың теңгеге дейін көтерілген. Мұндай ауытқулар мақтаның әлемдік рыноктағы бағасына сәйкес қалыптасқан. Жоғарыдағы өндірістік және экономикалық көрсеткіштердің ауытқулары түпкі нәтижелердің жалпы табыс, таза табыс және пайдалылық деңгейінің ауытқуларына алып келген.

Пайдалылық деңгейі 2003 жылы 42,9%, 2001 жылы 30,4% құраған, яғни ұсақ шаруа (фермер) қожалықтарының көрсеткіштерінен 2 есеге артық [13]. “Кетебай” ӨК мақта өсіру мен жинауда ғылыми – техникалық прогрестің жетістіктерін өндіріске ендіріп, оның тиімділігін арттырған (10-11 кестелер).

10-кесте. Техникалық прогресті құрайтын технологиялық операциялар және оның көлемдері туралы мәліметтер

Жаңа технологиялар негізінде атқарылатын операциялар

жылдар

Орташа 3 жылда (2003-2005 ж.ж)

2003

2004

2005

1

Екі ярусты соқамен сүдігерлеу, га

916,0

900,0

880,0

899,0

2

Жерді микротегістеу, га

216,0

228,0

241,0

228,0

3

Мақтаны кең жүйекті схемада егу, га

916,0

900,0

880,0

899,0

4

Шитті дәлдікпен берілген санда ұялап себу, га

916,0

900,0

880,0

899,0

5

Шит себумен бір кезде тыңайтқыш және гербициттер беру, га

280,0

314,0

327,0

307

6

Зиянкестермен биологиялық әдіспен күресу, га

390,0

428,5

458

425

7

Механикалық шырпу, га

421

486

537

481

8

Мәшинемен жинау үлесі, %

51,0

58,6

55,2

54,9

Негізі: “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы негізінде құрастырылған.

Мамандардың есептеулері бойынша соңғы үш жылда (2003-2005 ж.ж) озық технологияларды ұтымды пайдалану нәтижесінде бір шама табыстарға қол жеткізген.

Мысалы, қосярусты соқамен сүдігерлеудің нәтижесінде бір қол шабығы қысқартылып, 900 мың тенге үнемделген. Сондай-ақ мақтаны мәшинемен жинаудың тиімділігінен -100 мың, шитті дәлдеп берілген санда ұялап егуден 346 мың, зиянкестермен биологиялық күрес 248 мың, механикалық шырпудан -196 мың, жалпы прогрессивті технологияны ендірудің экономикалық тиімділігінен 2690 мың тенгені үнемдеуге қол жеткізілген.

11- кесте. “Кетебай” ӨК мақта өсірудің экономикалық тиімділігі туралы мәліметтер

Көрсеткіштер

жылдар

Орташа 3 жылда (2003-2005 ж.ж)

2003

2004

2005

1

Жалпы сатылған өнімнің құны, млн. тенге (нақты қолданыстағы бағада)

129,3

80,4

90,7

110,1

2

1 га-дан алынған қаржы түсімі, мың тенге.

141,2

89,3

103,1

111,2

3

1 тұрақты жұмысшыға өндірілген өнімнің құны, мың тенге

353,9

228,9

264,4

256,7

 

Пайдалылық деңгейі, % де

42,9

31,0

33,6

35,8

Негізі: “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы негізінде құрастырылған.

Өндірістік кооперативтің жалпы сатылған өнімнен алынған табысы 3 жылда (2003-2005ж.ж) 80,4-129,3 млн. тенге аралығында ауытқыған, орташа көрсеткіш 100,1 млн. тенгеге тең. Осы көрсеткішке байланысты 1га егістіктен алынған түсімі, 1 тұрақты жұмысшыға өндірілген өнімнің құны, пайдалылық деңгейінде де ауытқулар бар.

Орташа 3 жылда (2003-2005ж.ж) 1 га-ның қаржы түсімі-111,2 млн. тенгені, 1 тұрақты жұмысшыға өндірілген өнімнің құны 256,7 мың тенгені, ал пайдалылық деңгейі 35,8% құраған.

Мақта шаруашылығының ең қауырт кезеңі сәуір - мамыр айларының аралығы. Осы мерзімде кооперативте еңбек, техника және қаржы ресурстарын шоғырландыру арқылы тиімді пайдалану агротехникалық шараларды қысқа мерзімде, сапалы және аз шығындармен орындауға мүмкіндік береді. Жерді шит себуге әзірлеу және шит себу кезеңінде техника түрлері шоғырландырылады. Агрегаттар 5-6 бірліктен жасақталған отрядтарға топтасып жоғары өнімділікпен жұмыс атқарады. Дәл осындай жинау –тасымалдау отрядтары мақта жинау маусымында ұйымдастырылады.

“Кетебай” ӨК–де жылдық нәтижеге орай мамандар мен жұмысшыларға табысқа қосқан үлестеріне сәйкес қосымша еңбекақы төленеді. 2003 жылдың түпкі нәтижесі бойынша жалпы жиналыс 20048 мың тенге қосымша ақы төлеуге шешім қабылдаған. Жалпы кооператив бойынша қосымша ақыны есептеу үшін үш түрлі коэффицент пайдаланылады. Яғни ең маңызды шешуші рөлге ие мамандар үшін (механизаторлар, сушылар және мамандар) -1,9, тұрақты жұмысшылар -1,2 және басқалар 1,0;

Осы жолмен есептегенде барлық жұмыс істеуші 437 адамның 130-на 1,9 коэффицентпен қосымша ақы төленген. Екінші топтағы жұмысшыларға 11117 мың тенге, орташа 36,8 мың тенгеден қосымша ақы төленген. Өндірістік кооперативтің пайдалылық деңгейінің жоғарлылығы шаруашылықты ұдайы дамытып, жұмысшыларды материалдық тұрғыдан қызықтыруға мүмкіндік туғызған.

Бұл өз ретінде “Кетебай” елді мекені оның тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартты.

12 - кестеде келтірілгендей 2000-2003 жылдары елді мекенде қожалықтар саны 82-ге өскен, ал тұрғындар саны 16,6 % артқан. Сонымен қатар денсаулық сақтау, білім беру және тұрмыстық қызмет көрсету жүйелерінің көрсеткіштері де едәуір дамыған. Осы жылдары 340 орындық жаңа мектеп құрылып пайдалануға беріледі. Сол мерзімде жеңіл автомобильдердің саны 39 бірлікке өскен, теледидар 80-ге көбейген. Бұл көрсеткіштер жанұялық бюджеттің өсуінің дәлелі бола алады. Елді мекенді көркейту, абаттандыру бойынша бағдарлама дайындалып жүзеге асырыла бастаған.

12- кесте. “Кетебай” елді мекенінің әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы мәліметтер (1 қаңтар, 2004жыл)

Көрсеткіштердің аты

өлшем бірлігі

жылдар

2000

2003

1

Елді мекендегі қожалықтар

саны

967

1049

2

Тұрғындар саны

адам

7547

8801

3

Мектеп

саны

4

4

4

Оқытушылар

адам

185

201

5

Оқушылар

адам

2736

3084

6

Фельдшерлік пункте көрсетілген қызметтер

адам

212

212

7

Денсаулық сақтау қызметкерлерінің саны

адам

12

17

8

Тұрмыстық қызмет көрсету орындары

орын

-

3

9

Ауыз су торабы

км

48

48

10

Тас жолдар

км

41

41

11

Жекеменшіктегі жеңіл автомобиль

бірлік

201

240

12

Телевизор

дана

960

1040

13

Компьютерлер

дана

-

2

14

Телефон нүктесі

дана

2

2

15

Радио нүктесі

дана

-

-

16

Дүкендер

саны

2

4

17

Асхана

саны

-

1

18

Монша

саны

2

4

Негіз: “Қарақай” ауыл округі мәліметтерінен автор құрастырған.

Мақтаарал ауданындағы Ж.Ералиев атындағы ауыл округіндегі “Хает” шаруа қожалықтары қауымдастығының іс-тәжірибесі ірілендірудің тиімділігін дәл айқындайды. Бұл қауымдастыққа 51 жанұядан құралған 31 шаруа қожалықтары өз еркімен келісім –шарт негізінде бірлескен. Төмендегі кестеде өндірістік-қауымдастықтың экономикалық көрсеткіштерін келтіреміз. [13]

13 – кесте. “Хает” шаруа қожалықтары қауымдастығының шаруашылық –экономикалық көрсеткіштері, 2003-2005 жылдары:

Өндірістік көрсеткіштер

жылдар

2005 жылы 2003 жылмен салыстырғанда,%

2003

2004

2005

Жалпы егістік көлемі, га

212

212

212

100,0

Соның ішінде: мақта алқабы, га

190

186

184

96,8

Үлес мөлшері, %

89,6

87,7

86,8

88,0

Жоңышқа, га

22

26

28

127,2

Үлес мөлшері, %

11,4

12,3

13,2

12,3

Шитті мақтаның жалпы өнімі, тонна

475

469

486

102,3

1 га алынған өнім, ц/га

25,0

25,2

26,4

105,6

Трактор саны, бірлік

4

4

4

100,0

Баптау тракторының саны, бірлік

3

3

3

100,0

Негізі: Ж.Ералиев атындағы ауыл округінің мәліметтері

2003-2005 жылдары жиналған өнімнің 62% мәшинелердің көмегімен жиналған, 1гектарға шаққанда еңбекақы сомасы 17 мың теңгені құраған. Жыл соңында әрбір қауымдастықтың мүшесі 81 мың теңгеден қосымша ақы алған. Қауымдастық қараша айында жиын-терімді аяқтап, қозапаяны жинауды, басқа күзгі-қысқы іс-шараларды жүзеге асырып, келесі жылдың өнімінің негізін әзірлеуге кіріскен.

14 – кесте. “Хает” шаруа қожалықтары қауымдастығының экономикалық көрсеткіштері

Көрсеткіштер

жылдар

Орташа 3 жылда (2003-2005 ж.ж)

2003

2004

2005

1

Жалпы сатылған өнімнің құны, млн.тенге (нақты қолданыстағы бағада)

35,1

23,9

19,4

26,1

2

1 га алынған түсім, мың тенге

184,7

128,5

105,4

139,5

3

1 тұрақты жұмысшыға өндірілген өнімнің құны, мың тенге

1096,9

796,7

692,9

862,1

4

Өткізілген өнімнің пайдалылық деңгейі, %

46,2

39,6

26,4

37,4

Негізі: “Хает” шаруа қожалықтарды қауымдастығы салық декларациясы негізінде құрастырылған.

Жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей, шитті мақтаның сату бағасының ауытқуына сәйкес жалпы сатылған өнім құнының, басқа да үлестік экономикалық көрсеткіштердің төмендеуі байқалады. Бірақ өткізілген өнімнің пайдалылық деңгейінің 3 жылдық орташа көрсеткіші 37,4%, ал ең төменгі деңгейі 2005 жылы 26,4 %тең. Бұл көрсеткіш тиісінше сол жылдағы шаруа (фермер) қожалықтарының көрсеткішінен 3-4 есеге артық.

Жоғарыда келтірілген “Кетебай” ӨК мен “Хает” шаруа қожалықтар-ының шаруашылық-экономикалық көрсеткіштері, олардың параметрлерінің өлшемдері мақта саласындағы типтік шаруашылық моделі туралы зерттеулер мен оның нәтижелерін тұжырымдауға және ұсыныстар енгізуге ұйымдық - экономикалық негіз болды.

3. Оңтайландырылған (ірілендірілген) мақта өсіретін агроқұрылымдардың типтік моделінің параметрлері (жоба)

3.1. Оңтайландырылған агроқұрылымдардың параметрлері мен егістік құрылым жобасы

Мақта саласындағы агроқұрылымдар параметрлерінің қазіргі қалыптасқан жағдайын зерттеу мен талдаудың нәтижелерін және мақташылардың озық тәжірибесін негізге алып оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымның микро деңгейін технологиялық карта бойынша агротехнологиялық операцияларды орындайтын техниканың санына есептеулер арқылы төмендегідей тұжырым жасауға болады.

Бұл өлшем шит себетін және жүйек арасына баптау жүргізетін 2-3 баптау тракторының (МТЗ-80х) бір жылдық жүктемесіне тең болса, онда ол рационалды жоба болады. Бұл көрсеткіш нормативтер бойынша тиісінше 130-195 га мақта алқабы, басқа да дақылдарды қоса есептегенде жалпы егістік көлемі 200-300 га құрайды. Осы нормаларға сәйкес төменде оңтайландырылған агроқұрылымдардың негізгі параметрлері өлшемдерінің жобасы ұсынылады.

15-кесте. Оңтайландырылған (ірілендірілген) мақта өсіретін агроқұрылымдардың типтік моделінің параметрлері (жоба)

Агроқұрылым түрлері

Варианттар

Егістік көлемі, га

Баптау тракторларының саны, бірлік

Орташа тұрақты жұмысшы саны, адам.

Барлығы

Соның ішінде мақта алқабы

Орта тауарлы

(рационалды)

1.

2.

3.

4.

200-300

130-195

2-3

26-39

301-400

195-260

3-4

39-32

401-500

260-325

4-5

52-65

500-6000

325-390

5-6

65-78

Ірі тауарлы

(оптималды)

1.

2.

3.

4.

601-700

390-455

6-7

78-91

701-800

455-520

7-8

91-104

801-900

520-585

8-9

104-117

901-1000

585-650

9-10

117-130

Жоғарыдағы кестеде ұсынылып отырған жобада агроқұрылым параметрлерінің өлшемдері екі топқа бөлінген:

Бірінші топта (4 вариант) оңтайландырудың бастапқы кезеңінде олардың параметрлері рационалды өлшемдерден кем болмауы керек.

Екінші топта (4 вариант) перспективалық мерзімде оңтайландырылған агроқұрылымдар параметрлерінің өлшемдері оптимальды болып қалыптасуы тиіс.

16-кесте. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың егістік құрылымының жобасы

Агроқұрылым түрлері

Варианттар

Барлығы, га, (100%)

Соның ішінде

Мақта алқабы (65,0%)

Жоңышқа, га

(25,0%)

Жүгері дән үшін, га (7,5%)

Картоп, бақша және көкөніс, га (2,5, 0%)

Орта тауарлы

1.

2.

3.

4.

200-300

130-195

50-75

15-25

5-5

301-400

195-260

75-100

25-30

8-10

401-500

260-325

100-125

30-38

10-12

500-6000

325-390

125-150

38-45

12-15

Ірі тауарлы

1.

2.

3.

4.

601-700

390-455

150-175

45-53

15-17

701-800

455-520

175-200

53-60

17-20

801-900

520-585

200-225

60-68

20-22

901-1000

585-650

225-250

68-75

22-25

Мақта кешенінде ғылыми негізделген, мақта өсіру саласындағы іс-тәжірибеде сыналған мақта- жоңышқа –жүгері ауыспалы егіс жүйесін ендіру топырақтың құнарын арттырады (16-кесте).

Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдарда жердің құнарын тезірек жоғарылату мақсатында төмендегі 2 схеманы қолдану тиімді: 3 жыл жоңышқа, 4 жыл қоза, 1 жыл жүгері, 2 жыл қоза немесе 2 жыл жоңышқа, 4 жыл қоза, 1 жыл жүгері, 3 жыл қоза.

Мақтаарал тәжірибе стансасының (Мақта шаруашылығы ҒЗИ) тұжырымдамасы бойынша жоғарыдағы схемада ауыспалы егісті ендіру жолымен мақтаның өнімін әр гектардан 6,6-7,5 центнерге арттырған, қосымша табыс 36-46 мың теңгені құраған. Орташа ауыспалы егістің бір ротациясы мерзімінде өнімнің деңгейі 30,4-35,1 центнерге жеткен [11].

Сонымен қатар ауыспалы егіс жүйесін ендіру мал шаруашылығын дамыту, азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыруға және қосымша жұмыс орындарын ашу мүмкіндігін туғызады.

Ұсынылып отырған жоба бойынша егістік құрылымында мақта алқабы -65% , жоңышқа - 25,0%, жүгері –7,5% және картоп, бақша, көкөніс –2,5% құрайды. Рационалды параметр өлшемдерін негіздеуде шитті мақтаның өнімі, өндірістің интенсивтік көрсеткіштері, механизация деңгейі, орташа 1 адамның жүктемесі, жұмыс істеушілер саны, тағы басқа да көрсеткіштер есепке алынған.

Оптимальды параметр өлшемдері келешектегі болжау мерзімінде қол жеткізетін мақсатты нысан болуы керек. Сондықтан болжамдағы шитті-мақтаның өнімі, өндірістік және еңбек шығындары, 1 га егістікке жұмсалатын тікелей шығындарды анықтау нормативтері пайдаланылып анықталған (17-кесте).

17-кесте. Мақта өсірілетін орта және ірі агроқұрылымдарда дақылдар бойынша өнім, еңбек және ресурстардың шығыны, механизациялау деңгейінің жобасы

Көрсеткіштері

Оңтүстік Қазақстан облысы

1-топ

ІІ-топ

1. Өнім, ц/га: шитті мақта,

жүгері дәні,

жоңышқа (құрғақ шөп)

25-27

35-40

70-80

28-30

50-55

90-100

2. Еңбек шығыны, а/сағ 1 га: шитті мақта

жүгері дәні,

жоңышқа (құрғақ шөп)

986

180-280

55

884

150-180

48

3. 1 ц өнімге, адам /сағат: шитті мақта,

жүгері дәні,

жоңышқа (құрғақ шөп)

39,4-36,5

5,2-5,0

0,60-0,62

31,6-29,5

3,0-3,3

0,53-0,48

4. 1 а/сағ бағасы, тенге: шитті мақта

жүгері дәні

жоңышқа (құрғақ шөп)

20,2

14,2

13,6

20,1

13,5

12,1

5. Жанар-жағар май, литр: мақта 1 га-ға

1ц өнімге

292

11,2-10,8

290

10,4-9,7

Негізі: Технологиялық карталар және нормативтік анықтамалар бойынша автор құрастырған.

Мақта кешеніне ауыспалы егіс жүйесін ендіру жолымен мал шаруашылығын дамытып, азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыру және қосымша жұмыс орындарын ашу мүмкіндіктерін туғызады. Біздің есептеулерімізбен іс-тәжірибелеріміз бойынша 1 топтағы агроқұрылымдар 1 га жердегі жем-шөп өндіретін дақылдардан 35-40 ц, ал ІІ-топтағыларда 50-55 жем –шөп бірлігін алу жоспарланған. Ауыспалы егіс жүйесіндегі 1 гектар егістікке 1,0-1,5 бас шартты ірі қаралар ұстап, мал өнімдерін арттыруға болады.

Мал басы мен оның өнімдерін көбейту бағытында жасалған есептеулер бойынша тұрақты ұсталатын 1 бас ірі мүйізді қараға кететін еңбек шығындары мына төмендегіше: [15]

  • сүт өндіруге мамандандырылған табында: 17-18 адам/сағат;
  • ет өндіруге (бордақылау) мамандандырылған табында: 15 адам/ сағат.

Мақта саласындағы оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылым-дардың шаруашылық-экономикалық параметрлері өлшемдерінің есептеулері мен ұсыныстарының жобасы (18-19 - кестелер)

  • негізгі өндірістік мамандандырудың бағыты - мақташылық, қосалқы бағыт – сүт өндіруге мамандандырылған ірі қара мал;
  • табиғи шаруашылық аймағы - суармалы егістік жер;
  • өңірі - Оңтүстік Қазақстан облысы.

18-кесте. Орта тауарлы оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың өндірістік –экономикалық көрсеткіштері

(І. Бастапқы кезең –4 вариант)

Параметр өлшемдері

орта тауарлы (рационалды) агроқұрылымдар варианттары

1

2

3

4

Мақта алқабы, га

130-195

195-260

260-325

325-390

өнім, ц/га

24,0

25,0

26,0

27,0

Жалпы өнім, тонна

312-468

488-650

676-845

878-1053

Орташа жұмысшылар саны, адам

26-39

39-52

52-65

65-78

Жалпы өнімнің құны, млн.тенге

15,0-22,5

22,5-31,2

31,2-40,6

40,6-50,5

1га мақта алқабынан түсім, мың тенге

115,2

120,0

124,8

129,6

1 орташа жұмысшыға түсім, мың тенге

576,9

576,9

600,0

624,6

1 тонна шитті мақтаның сату бағасы, мың тенге

48,0

48,0

48,0

48,0

1 тонна шитті мақтаның өзіндік қүны, мың тенге

44,0

40,0

38,0

37,0

Пайдалылық деңгейі, %

9,1

20,0

26,3

29,8

Баптау тракторының саны, бірлік

2-3

3-4

4-5

5-6

Шынжырлы трактор саны, бірлік

2

3

4

5

Мақта жинайтын мәшинелер саны, бірлік

2

2

3

4

Тіркемелер саны, бірлік

6

6

9

12

Негіз: Автордың есептеулері бойынша құрастырылған.

19-кесте. Ірі тауарлы оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың өндірістік- экономикалық көрсеткіштері

(ІІ. Болжамды кезең - 4 вариант)

Параметр өлшемдері

Ірі тауарлы (оптималды) агроқұрылымдар варианттары

1

2

3

4

Мақта алқабы, га

390-455

455-520

520-585

585-650

өнім, ц/га

28,0

28,0

29,0

30,0

Жалпы өнім, тонна

1092-1274

1274-1456

1508-1697

1755-1950

Орташа жұмысшылар саны, адам

78-91

91-104

104-117

117-130

Жалпы өнімнің құны, млн.тенге

52,4-61,2

61,2-69,9

69,9-81,5

84,2-93,6

1га мақта алқабынан түсім, мың тенге

134,4

134,4

139,2

144,0

1 орташа жұмысшыға түсім, мың тенге

671,8

672,5

672,1

719,7

1 тонна шитті мақтаның сату бағасы, мың тенге

48,0

48,0

48,0

48,0

1 тонна шитті мақтаның өзіндік қүны, мың тенге

37,0

37,0

36,0

36,0

Пайдалылық деңгейі, %

29,8

29,8

33,3

33,3

Баптау тракторының саны, бірлік

6-7

7-8

8-9

9-10

Шынжырлы трактор саны, бірлік

5

6

7

8

Мақта жинайтын мәшинелер саны, бірлік

5

6

7

8

Тіркемелер саны, бірлік

15

18

21

24

Негіз”: Автордың есептеулері бойынша құрастырылған.

Мақта шаруашылығындағы зерттеулер мен есептеулер суармалы жерлерде бастапқы және болжамды кезеңдерде оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың нақты өндірістік-экономикалық параметрлері жоғарыдағы 18-19 кестелерде келтірілген.

Топтар бойынша есептеулерде агроқұрылымдар параметрлерінің өлшемдерін анықтауда негізгі оңтайлы критериі етіліп тікелей төмендегі көрсеткіштер қабылданды.

  • Жерді тиімді пайдалану көрсеткіші-1 га суармалы жерден алынған өнімнің түсімі.
  • Еңбек өнімділігінің көрсеткіші –орташа 1 жұмысшыға шаққандағы өнімнің түсімі
  • Соңғы нәтиже көрсеткіші -өндірістің пайдалылық деңгейі

Сонымен қатар іс-тәжірибе мен нормативтерді негізге ала отырып жанама көрсеткіштердің есептеулері орындалған.

  • Техника ресурстарының оңтайлы сандары анықталған.
  • Шитті мақта 1 тоннасының сатылу бағасы ретінде соңғы бес жылдағы (2001-2005ж.ж) Оңтүстік Қазақстан облысы шаруа (фермер) қожалықтарының орташа нақты көрсеткіштері қабылданған
  • Шитті мақта 1 тоннасының өзіндік құнының өлшемі ретінде ірілендірілген “Кетебай” өндірістік кооперативі мен “Хает” шаруа қожалықтары қауымдастығының 5 жылдық (2001-2005ж.ж) нақты көрсеткіштері қабылданған.

Зерттеулер мен олардың қортындысын талдау төмендегідей тұжырымдарға негіз қалайды:

  • Суармалы жерде мақта өсіруге мамандандырылу және оңтайландыру арқылы өндірісті тиімді ұйымдастыру, еңбек өнімділігін, пайдалылық деңгейін және таза пайданы арттыруға мүмкіндік туғызады.
  • Ұсынылып отырған агроқұрылымдардың рационалды параметрлер өлшемдері суармалы жерді, материалдық ресурстарды ұтымды пайдалануға және өндірісті интенсивтігі дамытуға қолайлы жағдайлар жасайды.

Агроқұрылымдардың параметрлерін ірілендіру арқылы оңтайландыруға қызықтырушы факторлардың бірі –ұсақ шаруа қожалықтарымен салыстырғанда соңғы нәтижелердің, яғни пайдалылық деңгейінің жоғарылығы, өндірісті ғылыми негізде ұйымдастырып, жаңа техника мен озық технологияны кеңінен қолдану әлеуетін тиімді арттыру. Бірақ шаруа қожалықтарын ірілендіру мақсатында бірлестіруге ескіден қалған субъективті психологиялық тоқсауылдар бар. Бұларға авториторлық жүйенің теріс әсерлерін, шаруашылық басшыларына сенімсіздікті, бақылау органдарының орынсыз тексерулерінің жайсыздығы, есеп – қисаптағы және табысты бөлудегі мөлдірліктің жоқтығын басқаларды қосуға болады. Сондықтан шаруалар табыс аз болсада, тіптен болмаса да дербестікті және еркіндікті қалайды. Мұндай менталитеттің басымдығы оңтайландыруға тосқауыл болып тұр. Осындай жағдайдың салдарынан сулы жердің яғни “халықтың алтын қорының” экономикалық әлеуеті мен құндылығын бағалай алмау, дала мәдениетінің төмендеуі, егістіктің көп жылдық арам шөптерге бастырылуы, айналымнан шығып қалу фактілері де кездеседі.

Мұндай жағдайды жақсарту үшін төмендегі проблемаларды оңтайландыру арқылы шешуге болады:

  • мақта саласын дамытудағы жаңа бәсекелестік ортаның қалыптаспағандығы;
  • қаржы, техника және материалдық ресурстардың жетіспеуі мен тапшылығы;
  • шаруа қожалықтарына қызмет көрсететін инфрақұрылымдардың нашарлығы, олардың нарықтық қатынастарға икемділігінің төмендігі;
  • мақта саласын жетік меңгерген жаңа буын кәсіпкерлердің аздығы, консервативтік психологияның басымдығы

Қазіргі кезде аталған осы проблемаларды шешудің бірден-бір жолы -кешенді ұйымдастыру және қалың бұқара арасында түсіндіру, нақты іс-шараларды пәрменді жүргізу. Бұл маңызды істе аудандық, облыстық ауылшаруашылығы органдары, аудан мен ауыл әкімдіктері, шаруа қожалықтары бірлестігінің басшылары, ұсақ жер үлестері бар тауар өндірушілер өз еркімен бірігіп тиянақты және нәтижелі жұмыс жүргізуге ынталандыру жұмыстарын реттеу және қолдау тиімді болар еді.

Сонымен қатар мемлекет тарапынан арнайы жер пайдалануды жетілдіріп, рационалды мамандандыруды қамтамасыз ету бағдарламаларын қабылдаған жөн. Сондай-ақ агроқұрылымдардың оңтайлы (ірілендірілген) параметр өлшемдері бойынша бас схемасын бекіту де маңызды болмақ. Осы бағытта төмендегідей мәселелерді қамту ұсынылады:

  • оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдарға өндірістік кооперативтермен, жай серіктестіктерге және келісім-шарт негізінде құрылған жаңа қауымдастықтарға республикалық бюджеттен өндірістік ресурстарға: тұқым, жанар - жағармай, ағын су, минералды тыңайтқыштар мен химиялық препараттарға субсидия мөлшерін арттыру. Сондай-ақ ресурстар және несие қаражатымен қамтамасыз етуде жеңілдіктер беру арқылы экономикалық жағынан ынталандыру қажет.
  • мақта шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын дамыту мақсатында өндірістік, техникалық, ақпараттық және құқықтық қызметтер көрсететін, алғашқыда мемлекеттік болып құрылатын, онан соң ірі тауар өндірушілер құрылтайшы болатын:
  • агротехнологиялық сервис орталықтарын;
  • мәшине технологиялық стансаларын;
  • өсімдікті қорғау стансалары мен биолабороторияларын;
  • материалды–техникалық ресурстарымен қамтамасыз ету орталықтарын ұйымдастыруды қолдау қажет.
  • мақта саласына инвестиция салу мен несие бөлуді реттеу, дамыту мақсатында “Мақта-қаржы-несие” жүйесін ашып дамытуды жоспарлау.

Жас буын мақташы-кәсіпкерлерді кәсіби оқытуды қолға алу, оларға тиімді бизнес –жоспарларды әзірлеп, жүзеге асырудың механизмдері мен менеджментін үйрету тиімді болмақ.

Ұйымдастыру, экономикалық –құқықтық іс-шараларды нақты жүзеге асыру арқылы ірілендірілген агроқұрылымдардың жалпы өнім құны бастапқы кезеңде 15-50,5 млн. болса, келешекте бұл көрсеткіш 52,4-93,6 млн. тенгеге жетеді. Жалпы саланың кешенді және серпінді дамуына, өз ретінде малшаруашылығын қолдауға да тұрақты негіз бола алады.

Мақта саласының ұлғайып ұдайы дамуы ирригациялық- мелиоративтік жүйелерді жетілдіруге, жердің құнарын арттырып, қазіргі заманғы өндірісті және әлеуметтік инфрақұрылымды- жол, білім беру, денсаулық, “таза ауыз су”, тағы басқа шаралар бойынша бағдарламаларды дамытуға да мүмкіндік береді.

Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдар мақтаны бастапқы қайта өңдейтін, мақта өнімдерін жеткізіп берудегі маркетингтік іс-әрекеттерді бірлесіп жүзеге асыруда рынокта тең құқықты серіктес болып қалыптасуға ықпал жасайды.

3.2. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрлымдарда мал шаруашылығын дамыту жобасы

Мақта кешенін дамытуда өндірістік агроқұрылымдардың оңтайлы (іріленген) параметрлері және тиімді ұйымдастырудың маңызы бар.

Мақта саласына мамандандырылған суармалы жердегі қосалқы сала мал шаруашылығын дамытуға жем-шөп қорының жетімсіздігі шектеу болып тұр. Оңтайландырылған (ірілендірілген) өндірісті мақта-жоңышқа-жүгері ауыспалы егістік жүйесі негізінде оның әлеуетін қосалқы саланы дамытуға тиімді пайдалану мүмкіндігі туындайды.

Ауыспалы егіс жүйесіндегі дақылдар құрылымы: жоңышқа, жүгері жем-шөп қорын жасап малшаруашылығын дамытуға: сүт және ет өнімдерін арттыруға қолайлы өндірістік –экономикалық жағдай туғызады.

Ұсынылып отырған егістік құрылымы бойынша 1 га түсетін жем-шөп түсімі 100ц жем –шөп бірлігіне тең, соның ішінде жоңышқадан –40ц жем-шөп бірлігі, жүгері дәні және паясынан –60ц ж.ш.бірлігі. Егер егістік құрылымы 65 га мақта алқабы, 25га жоңышқа және 7,5 га жүгері болса 65-70 бас шартты ірі қара малды жем- шөппен қамтамасыз етуге болады, соның ішінде 25-30 сауын сиырды.

Жем-шөп өндірісінде тойымды қоректі заттардың (белок, протеин тепе-теңдігі) артуы арқылы бір сауын сиырдан алынатын сүт 2500-3000 кг жетеді. Сондай-ақ өгізшелерді бордақылауды ұйымдастыру ет өнімін 1,2-1,5 есеге арттырады.

Агроқұрылымда мақта-сүт-ет өндірісін кешенді ұйымдастырып сапалы және арзан өнімге қол жеткізу үшін механизация деңгейін жоғарылату, технологиялық операцияларды орындайтын мәшинелер жүйесін қалыптастыруды қажет етеді.

Әсіресе жем-шөп өндіретін дақылдарды баптайтын, жинайтын, ұсатып дайындайтын техникамен қамтамасыз ету өте маңызды мәселе.

20 – кесте. Мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде жем-шөп өндірісінің тепе-теңдігі

(1- Бастапқы кезең)

Параметр өлшемдері

орта тауарлы агроқұрылымдарда жем-шөп өндірісі варианттары

1

2

3

4

І. Жоңышқа (құрғақ шөбі), га

50-75

75-100

100-125

125-150

өнім, ц/га

80,0

80,0

80,0

80,0

Жалпы өнім, тонна

400-600

600-800

800-1000

1000-1200

Жалпы жем-шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі

2000-30000

3000-4000

4000-5000

5000-6000

ІІ. Жүгері дәні үшін, га

15-25

25-30

30-38

38-45

Дән өнімі, ц/га

40,0

40,0

40,0

40,0

Жалпы өнім, тонна

60-100

100-120

120-152

152-180

Жалпы жем шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі

630-1050

1050-1260

1260-159,6

159,6

ІІІ. Майдаланған жүгері паясы, өнімі, ц/га

120,0

120,0

120,0

120,0

Жалпы өнім, тонна

180-300

300-360

360-456

456-540

Жалпы жем-шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі (К-0,10)

180-300

300-360

360-456

456-540

Барлық жем-шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі

2810-4350

4350-5620

5620-7052

7052-8430

1 бас ірі қара малға жем-шөп шығыны, ц

21

21

21

21

Ірі қара малдың бас саны

134-207

207-268

268-336

336-400

Соның ішінде сиырлар (33,0%)

44-68

68-88

88-110

110-132

1 сиырдың өнімділігі, кг

2500

2500

2500

2500

Жалпы сүт өндірісі, тонна

110,0-170

170-220

220-275

275-330

Негізі: МҚМ АӨК ҒЗИ бекіткен нормативтерге сәйкес автор құрастырған.

21– кесте. Мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде жем-шөп өндірісінің тепе-теңдігі

(2- Болжамдағы кезең)

Параметр өлшемдері

Ірі тауарлы агроқұрылымдардағы жем-шөп өндірісі, варианттар

1

2

3

4

1. жоңышқа (құрғақ шөп), га

150-175

175-200

200-225

225-250

Өнімі, ц/га

90

90

90

90

Жалпы өнім, тонна

1350-1575

1575-1800

1800-2025

2025-2250

Жалпы жем-шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі

6750-7875

7875-9000

9000-10125

10125-11250

ІІ. Жүгері дән үшін, га

45-53

53-60

60-68

68-75

Өнімі, ц/га

50,0

50,0

50,0

50,0

Жалпы өнім, тонна

225-265

265-300

300-340

340-375

Жалпы жем-шөп бірлігі, ц ж.ш бірлігі

2363-2783

2783-3150

3150-3570

3570-3938

ІІІ. Жүгері паясы өнімі. ц/га

120

120

120

120

Жалпы өнім, тонна

1800-2100

2100-2400

2400-2700

2700-3000

Жалпы жем-шөп бірлігі, ц ж/ш бірлігі

1800-2100

2100-2400

2400-2700

2700-3000

Барлық жем-шөп бірлігі, ц ж.ш бірлігі

10913-12758

12758-14550

14550-16395

16395-18188

1 бас ірі қара малға жем-шөп шығыны,ц

21

21

21

21

Ірі қара малдың саны

520-608

608-693

693-780

780-866

Соның ішінде сиырлар (33,0%)

172-200

200-230

230-257

257-286

1 сауын сиырдың өнімділігі, кг

2500

2500

2500

2500

Жалпы сүт өндірісі, тонна

430-500

500-575

575-642

642-715

Негіз: МҚМ АӨК ҒЗИ бекіткен нормативтерге сәйкес автор құрастырған.

Жоғырдағы 20, 21 - кестелерде мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде жем-шөп өндірісінің тепе- теңдігінің есептеулері келтірілген.

Орта тауарлы агроқұрылымдарда ірі қара малдың басын 134-400 ге, соның ішінде сауын сиырды 44-132-ге басқа, сүт өндірісін 110-330 тоннаға дейін жеткізуге болады.

Ірі тауарлы агро құрылымдарда ірі қарамалдың басын 520-866-ға, соның ішінде сауын сиырдың саны 172-286ға, сүт өндірісі 430-715 тоннаға дейін жетеді.

Мақта кешенінде мал шаруашылығын дамыту жаңа жұмыс орындарын ашу мүмкіндіктерін береді, сонымен қатар мақта саласында маусымды жұмысшылар күз-қыс айларында қосымша жұмыспен қамтылды, табыс табады.

Малшаруашылығын өнімдерін бастапқы және терең өңдеу үшін бірнеше кәсіпорындар ашуды қажет болады.

Мақта кешенін дамыту бірқатар әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Жаңа жұмыс орындарын ашу, тұрғындардың азық- түлікпен қамтамасыз етуді жақсарту және мақташылардың табысын молайту т.с.с.

Қорытындылар мен ұсыныстар

1. Мақта саласындағы өндірістік агроқұрылымдардың тиімділігі негізінен оңтайландырылған (ірілендірілген) шаруашылықтар есебінен қамтамасыз етіледі. Олар өндірісті мамандандыру мен шоғырландыру әлеуетіне ие. Олардың капиталға инвестицияны және озық технологияны пайдалануда, саланы рационалды ұйымдастырып, өндірістің пайдалылығын арттыру мүмкіндіктері бойынша бірқатар артықшылықтары бар.

2. Қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан облысының мақта саласындағы агроқұрылымдардың басым бөлігі жалпы өнім көлемі, егістік жер өлшемдері, өндірісті мамандандыру деңгейлері бойынша ұсақтауарлы бытыраңқы құрылымдар болып қалыптасқан:

  • 30,9 мың агроқұрылымның біреуінің орташа жалпы өнімінің құны 0,4-0,8 млн. тенгеден аспайды.
  • 79,3% агроқұрылымдардың егістік көлемінің өлшемдері 10 га дейін мөлшерде, одан артықтары 20,7% тең.
  • Мақта кешенінің егістік құрылымында мақта монодақыл болып қалыптасқан, оның үлесі 87,6%. Жоңышқа және басқа дақылдарды орналастырудағы біржақтылық ауыспалы егіс жүйесін қалыптастыруға кереғар болып, жердің құнарлылығын арттыруға және мал шаруашылығына жем-шөп қорын жасауға мүмкіндік бермей отыр.

3. Мақта өсіретін агроқұрылымдарды ірілендіру (оңтайландыру) екі кезеңде (І-ІІ) жүзеге асырылады. Негізгі мақсатқа жету яғни бәсекеге қабілетті және тиімді шаруашылықтар ұйымдастыру үшін:

  • суармалы жерде мақта саласына ғылыми негізделген шаруашылықты жүргізу және мамандандыру бойынша кешенді жүйені енгізу қажет;
  • жер пайдалану мөлшерін оңтайландыру (ірілендіру) және тиімді дақылдар құрылымын орналастыру арқылы мақта-жоңышқа –жүгері ауыспалы егіс жүйесін қолдану тиімді;
  • нарықтық қатынастар жағдайында мал шаруашылығын ұйымдастыру және дамытудың маңызы зор;

4. Агроқұрылымдарды рациональды мамандандыру мәселелерін анықтаудың негізгі критерилері:

  • қазақстанның Оңтүстігінде суармалы жердің өнімділігін арттыру мақсатында мақта және басқа да дақылдардың ауыспалы егіс жүйесіне негізделген оңтайландырылған (ірілендірілген) шаруашылықтарды екі кезеңде (І-ІІ) ұйымдастыру қажет;
  • мақта кешенінде монодақыл жүйесін жою үшін агроқұрылымдардың егістік көлемі құрылымында 65-70% мақта, 25-30% жем-шөп дақылдар және 2-3% көкөніс, бақша, т.б. дақылдары орналастырылса оңтайлы егістік құрылымы қалыптасады.
  • осындай құрылым өндірістік бағытқа сәйкес, 1 га егістіктің өнімділігін арттыруға, мал-шаруашылығын жем-шөп қорымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
  • осы негізде ірілендірілген агроқұрылымдардың өлшем параметрлері өндірістік материалдық ресурстарды, техника мен технологияны және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді.

5. Мақта саласындағы ірілендірілген (оңтайландырылған) агроқұрылымдардың параметрлері статистикалық топтау және салыстыру, монографиялық зерттеу, есептік – конструкторлық әдістермен анықталған. Бұл варианттардың дұрыстығы Мақтаарал ауданындағы “Кетебай” өндірістік кооперативі және “Хает” шаруа (фермер) қожалықтар қауымдастығында монографиялық зерттеулерге негізделген (жоғарыдағы 18-19 - кестелер).

Ірілендірілген (оңтайландырылған) агроқұрылымдардың варианттарын есептеуде оптималды критерий ретінде төмендегі бірлік көрсеткіштері алынған:

  • жер өнімділігінің көрсеткіші ретінде 1га егістікке өнімнің шығымы: 115,2-144 мың тенге
  • еңбек өнімділігінің көрсеткіші ретінде 1 жұмысшыға өнімнің шығымы: 516,9-719,7 мың тенге
  • түпкі нәтиже көрсеткіші ретінде өндірістің пайдалылық деңгейі: 9,1-33,3%

6. Ұсынылып отырған ауыспалы егіс жүйесіндегі 1 га егістіктен жем-шөп түсімін және оның 1 құрылымдағы басқа (шартты бас) шығынын есептеулермен нормативтері ірілендірілген агроқұрылымдарда ірі қара мал санын анықтауға мүмкіндік береді.

Орта тауарлы агроқұрылымдарда ірі қара малдың басын 134-400-ге, соның ішінде сауын сиырды 44-132ге, сүт өндірісін 110-330 тоннаға дейін жеткізуге болады, 4-12 жұмыс орны ашылады.

Ірі тауарлы агроқұрылымда ірі қара малдың саны 520-866ға, соның ішінде сауын сиыр 172-286га, сүт өндірісі 430-715 тонна дейін жетеді, 8-16 жұмыс орны ашылады.

Жаңа мал өнімдерін бастапқы және терең өңдейтін кәсіпорындар және жұмыс орындарын ұйымдастыруға мүмкіндік туындайды.

Осы көрсеткіштерге сүйене отырып, агроқұрылымдарды ірілендіру (оңтайландыру) мақсатында кешенді ұйымдастыру және мақташыларға түсіндіру іс-шараларын пәрменді жүргізу керек.

Бұл маңызды шараның басында аудандық, облыстық ауылшаруашылық органдары, аудан және ауыл әкімдері, шаруа қожалықтары қоғамының басшылары тұрғаны жөн. Ұсақ жер пайдаланушылар мен тауарөндірушілерді экономикалық тұрғыдан қызықтыру, ынталарын оятып, өз еріктерімен бірлестіру үшін тиянақты және нәтижелі жұмыстар алып барулары керек.

Мемлекет тарапынан жер пайдаланудың өнімділігін арттырып, ауылшаруашылығын жүйелі мамандандыру бағдарламасын қабылдау мақсатында, агроқұрылымдардың оңтайлы (оптимальды) өлшемдері бойынша нормативті актілер және схемалар бекіту қажет.

7. Ірілендірілген (оңтайландырылған) агроқұрылымдарға: өндірістік кооперативтерге, жай серіктестіктер мен келісім-шарт негізінде құрылған жаңа қауымдастықтарға Республикалық бюджеттен тұқым, химиялық және биологиялық препараттарға тағы басқа да өндірістік ресурстарға субсидия, несие бөлу және оларды жеңілдетілген шарттармен қамтамасыз ету арқылы экономикалық ынталандыру қажет.

8. Мақта шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын дамыту мақсатында өндірістік, техникалық, ақпараттық және құқықтық қызметтер көрсететін алғашқыда мемлекеттік болып құрылатын, онан соң ірі тауар өндірушілер құрылтайшы болатын:

  • агротехникалық сервис орталықтарын ашу;
  • мәшине технологиялық стансаларын салу;
  • зиянкестермен күрес орталықтарын және биофабрикаларды іске қосу;
  • материалдық –техникалық ресурстармен камтамасыз ету орталықтарын ұйымдастыруды қолдау өте маңызды.
  • мақта саласына инвестиция салу және несие беруді реттеп, дамыту мақсатында “мақта-қаржы-несие” жүйесін ұйымдастыру қолға алынуы қажет.

9. ҚР –ның “Шаруа (фермер) қожалықтары туралы” Заңына сәйкес шаруа (фермер) қожалықтарын ірілендіруді жалпы үлестік меншік және бірлесіп кәсіпкерлікті ұйымдастыру туралы келісім шарт негіздерінде қарапайым серіктестік түрінде жүзеге асыруды ұсынамыз.

10. ҚР-ның “Өндірістік кооперативтер туралы”, “Ауылшаруашылық серіктестіктер мен олардың ассосациялары (одақтары) туралы” Заңдарына сәйкес азаматтардың өз еркімен мүшелік негізде бірлесуін және заңды тұлғалардың (ауылшаруашылық тауарөндірушілердің) өз өнімдерін өткізу, сақтау, қайта өңдеу қажеттіліктерін қанағаттандыру, матеиралдық-техникалық, су ресурстарымен қамтамасыз ету немесе басқа сервистік қызмет көрсету үшін мүліктік жарналарын біріктіру арқылы ұйымдық мәселелерді шешу ұсынылады.

Осыған байланысты “Шаруа қожалықтарының бірлестіктері туралы” заң қабылдау қажеттігі туындайды.

11. Жас буын мақташы-кәсіпкерлерді агробизнестің жаңалықтарына баулау, оларды оқытуды ұйымдастырған жөн. Жастарға заманауи бизнес-жоспарларды таныстыра отырып, қаржы-несие қызметтерін жүзеге асырудың, экономикалық механизмдері мен менеджментін үйрету керек.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына Жолдауы: Бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына ену стратегиясы, “Егемен Қазақстан”, ақпан 2006жыл
  2. Назарбаев Н.Ә.Қазақстан халқына Жолдауы: Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. “Егемен Қазақстан”, 1 наурыз, 2007ж
  3. ҚР статистика агенттігі. Қазақстанның қысқаша статистикалық жылнамалығы, Алматы 2005-2006 ж.
  4. Милов Л., Үдерістің ерекшеліктері және ұлы орыс жер жыртушысы., Москва., 2006ж
  5. ОҚО статистика агенттігі, ОҚО-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы, Шымкент., 2000-2005 ж.ж
  6. Ауылшаруашылық жерлерін ағылшын әдісімен сату туралы хабарлама., “Мақтаарал” № 32-33, 11 тамыз, 2006 ж
  7. Серіков Б., Мақташыға көмек., “Талант”., Алматы, 2002ж
  8. Чаянов А.В. “Шаруа қожалығы”, Москва., Экономика., 1989г
  9. Молдашев А.Б. және басқалар МҚМ АӨК ЭҒЗИ., Ауылшаруашылық кәсіпорындарының орта және ірі тауарлы құрылымдардың ұйымдық- экономикалық негіздері (ұсыныстар)., Алматы., 2004
  10. Көпешов Ш., Мақта өндірудің экономикасы., Қайнар., Алматы., 1975ж
  11. Үмбетаев И., Батькаев Ж., Қазақстанның Оңтүстігінде қоза баптау жүйесі., “Құс жолы”, Алматы, 2000ж
  12. Ли Тен Хан және басқалар., “Пахтаарал”., “Қайнар” Алматы., 1979ж
  13. “Кетебай” ӨК және “Хает” шаруа (фермер) қожалықтарының Жарғылары, бухгалтерлік балансы және салық деклорациялары 2001-2005 ж.ж.
  14. Ливерпуль тауар биржасындағы А.Котлук индексі 1993-2005ж.ж. Жаршы., № 10., Алматы 2006ж
  15. Мулдашев А.Б., Мадиев Г.Р., Шаракымбаева Ж. и др. Нормативы прямых затрат на одно животное, единицу продукции. – Алматы, РГП “НИИ экономики АПК и РСТ”, 2005 г.

Мазмұны

Кіріспе ---------------------------------------------------------------------3

1. Агроқұрылымдарды оңтайландыру (ірілендіруді) ұйымдастырудың экономикалық негіздері.----------------------------------------------------------4

1.1. Оңтайландырудың (ірілендірудің) ғылыми - теориялық негіздеріне

шолу-------------------------------------------------------------------------------------4

1.2. Суармалы жердегі агроқұрылымдарды ірілендірудің қағидалары мен методикалық әдістері ----------------------------------------------------------------8

2. Мақта саласы және агроқұрылымдардың қазіргі жағдайын талдау--10

2.1. Қазақстанның Оңтүстігінде мақта саласына мамандандырылған агроқұрылымдардың қалыптасуы------------------------------------------------10

2.2. “Мырзакент” корпорациясы ЖШС- мен әріптестік қатынастағы шаруа

(фермер) қожалықтарының параметрлерін зерттеу---------------------------16

2.3. Ірі агроқұрылымдардың артықшылықтары: Мақтаарал кеңшарының ірілендірілген бригадаларының, “Кетебай” ӨК және

“Хает” қауымдастығының тәжірибелері мен жетістіктері-------------------17

3. Оңтайландырылған (ірілендірілген) мақта өсіретін

агроқұрылымдардың типтік моделі параметрлерінің жобасы-------------26

3.1. Оңтайландырылған агроқұрылымдардың параметрлері мен егістік құрылым жобасы--------------------------------------------------------------------26

3.2. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрлымдарда мал

шаруашылығын дамыту жобасы-------------------------------------------------33

Қорытындылар-------------------------------------------------------------37


Пайдаланылған әдебиеттер------------------------------------------40




Организационно-экономические основы укрупнения агрообразований и организации типовых хозяйств в хлопководстве

Введение

Реформа проведенная в сельскохозяйственной отрасли и перевод её на рыночные производственные отношения осуществлены в соответствии со стратегией “Казахстан-2030”, на основе созданной законодательной базы и отраслевой программы Правительства республики [1].

В настоящее время многоукладным агрообразованиям созданы достаточная законодательная и нормативная база для организации производства на основе личной собственности и свободного предпринимательства. Однако сформировавшиеся агрооброзавания недосточно конкурентноспособны, чтобы Казахстан вступив в ВТО стал её полнокровным членом и соответствовал жестким требованиям происходящей глобализации в мировом рынке. Поэтому необходимо пересмотреть некоторые аспекты организационно-экономического положения агроструктур и преобразовать их на новой основе.

В связи с этим Президент республики Н.А.Назарбаевым в своем послании народу Казахстана "Новый Казахстан в новом мире” (01.03.07) определен тридцать важных направлений внутренней и внешней политики в новом этапе развития государства. Из них в четвертом направлении он отмечает: “Основная задача “КазАгро” -–системно решать вопросы повышения уровня производительности сельского хозяйства, предотвращая деградации земель, укрепления эффективности использования и других природных ресурсов страны, из-за использования в том числе, устаревших агротехнологий и медленного развития аграрной науки, а также разрозноннести мельких крестьянских хозяйств [2].

Отмеченная проблема Президентом имеет прямое отношение к хлопководческой отрасли. В Южном регионе страны, специализированной по хлопководству, в процессе экономической реформы в силу ряда объективных и субъективных причин не польностью учтены природно-климатические условия, особенности использования орошаемых земель, специализации и другие отличия выращивания хлопчатника (технической культуры) от других зон земледелия.

В результате вышеприведенных причин и фактов в условиях рыночных отношений в хозяйственной организации хлопководческого комплекса процесс формирования единого экономического механизма происходит медленно.

Как известно на орошаемых землях юга Казахстана в основном возделывается хлопчатник. Его посевная площадь составляет в среднем 200 тыс. га, в структуре валовой стоимости агросектора его удельная доля превышает 40%. После смены собственника земель и имущества ранее принадлежащим колхозам и совхозам, крестьянские (фермерские) хозяйства, организованные на основах и размерах паевых долей ресурсов, сформировались мелькотоварными. Между фактами: раздробленностью посевных площадей (2-3-5га); ограниченностью земельных контур, мелкими размерами основных и финансовых средств, валовой стоимости продукции и прибыли, которые являются основами повышения конкурентноспособности, и потенциалом инновацонных новшеств, широкого внедрения технического прогресса, высокопроизводительной техники, возникли противоречия. Так же мелкотоворные крестьянские (фермерские) хозяйства не обладают финансовыми ресурсами для покупки новой техники и приобретения ее по лизингу. Таким образом не имеют возможности внедрения передовой агротехнологии. Агрообразованиям с малыми размерами посевных площадей (2-10га) приобретение и использование дорогостоящей техники невыгодно с экономической точки зрения. При этом возникают проблема загрузки техники в пределах годовых нормативных показателей и эффективного использования.

В настоящее время агротехнологические операции выполняются старыми способами, в большинстве случаях изношенной моделью набора техники или вручную. По этой причине они выполняются несвоевременно, в неполном объеме и с низким качеством.

Допускается перерасход производственных затрат, производительность труда, и конечные результаты производства выражаются низкими финансово-экономическими показателями. Мелкотоварные формы товаропроизводителей неспособны самофинансированию, организовывать расширенное воспроизводство и повышать конкурентноспособность на современном рынке.

Оптимальный путь решения сложившиеся производстенно-экономических противоречий - укрупнение крестьянских (фермерских) хозяйств путем добровольного их объединения, то есть преобразование их в хозяственные единицы со средними и крупными параметрами. Таким образом повысить их производственно-экономический потенциал, применения новой техники и современной технологии в хлопководстве .

Цель наших исследований и поисков разработать организационно-экономические основы оптимизации (укрупнения) агрооброзований путем слияния мелких структур и предложить рекомендации моделей типовых хозяйств специализированных на выращивание хлопчатника.

1. Экономические и методологические основы организации укрупнения (оптимизации) агрообразований.

    1. Научно-теоретические основы укрупнения (оптимизации)

В хлопководческих агрооброзаваниях, как во всей системе ведения сельского хозяйства, важным условием интенсивной и рациональной организации хозяйства являются концентрация и специализация производства, эффективное использование ресурсов.

Концентрация капитала и процесс укрупнения имеют объективный экономический характер, основанный на закономерностях развития производительных сил, научно-технического прогресса и повышения эффективности хозяйства.

Укрупнение (оптимизация) производства и повышение эффективности хозяйствования таким путем дают агрообразаваниям следующие преимущества:

  • организовать специализированные хлопководческие хозяйства оптимального размера, внедрения научно-обоснованные севообороты и повысить плодородие почвы
  • применить инновационную технологию с высокопроизводительной современной техникой.
  • создается блогоприятные условия для привлечения инвестиции, кредитов значительных размеров и эффективно внедрять достижения научно-технического прогресса.
  • повышается экономическая и финансовая эффективность производства, возрастет потенциал финансовой устойчивости.
  • закладывается основы получения новой техники и технологии путем агролизинга.
  • повышаются производительность труда и уровень рентабельности, что дает реальную возможность формирования конкурентноспобносного хлопкового комплекса.
  • возрастает потенциал осуществить социальную программу развития села, особенно объектов общего пользования и услуг: школа, детский сад, питьевая вода, медпункт, дороги, жилье и другие.

Эти проблемы вызывают необходимость обоснования оптимальной концентрации производства и специализации, параметров агрооброзаваний и путей перехода к среднему и крупному товарному производству.

В хлопководстве размеры средних и крупных агрооброзований не могут быть одинаковыми для всех регионов хлопкосеяния. Эти параметры обосновываются и определяются с учетом сложившейся структуры хозяйств, системы оросителей, природно-почвенных условий и могут быть обустроены в различных экономических- призводственных размерах и объемах.

В процессе хозяйственно-экономического обоснования укрупнения агрообразованиий эфективными являются руководство нижеследующими принципами:

  • подвешенность и расположение посевных площадей агрообразований вдоль одной оросительной и мелиоративной системы.
  • типовая модель средних укрупненных агрообразований определяется с учетам размеров земельно-водных, трудовых и финансовых ресурсов.

В первом этапе организации укрупнения хлопководческих плантации необходимо учитывать потенциал комплексной механизации агротехнологии и эффективного применения экономических инструментов управления производства.

Главная цель - путем концентрации техники и капитала своевременно и качественно провести агротехнические операции с наименьшими затратами, добиться повышения урожайности и рентабельности.

В связи с этим предлагаем пути укрупнения (объединения) мелкотоварных производителей сельскохозяйственной продукции и их свободного, добровольного объединения.

С целью формирования конкурентноспособного и высокоэффективного производства возникает необходимость преобразования мелкие агрообразования в средние и крупнотоварные производства.

Одним из путей объединения мелких сельскохозяйственных структур - это вначале организовать “простое товарищество”. В соответсвии “Гражданским Кодексом РК” сельскохозяйственные товаропроизводители могут объединятся в “простое товарищество” на основании многосторонних договоров. Если такие договора будут составлены между гражданами (частным лицом), а так же между частными и юридическими лицами, то такое объединение можно принять как “простое товарищество”. Таким путем сельскохозяйственные товаропроизводители объединяют свои ресурсы и их направляют для решения определенных хозяйственных задач. Участники “простых товариществ” сохраняют свою хозяйственную самостоятельность. Совместные производственные услуги участников в целях решения общих задач осуществляются с согласия всех. Денежные и другие имущественные вложения, а также созданные совместной деятельностью или приобретенные имущества считаются общей долевой собственностью.

Оптимизация и доведение размеров производственных сил в соответствии с требованиями современного развития требуют определенного времени. На наш взгляд этот процесс должен произоити эволюционным путем с согласия самих участников.

Опыт передовых хозяйств показывает, что крестьянские (фермерские) хозяйства, добровольно объединившись в укрупненные производственные кооперативы или создав простое товарищество по совместной производственной деятельности, могут выполнить следующие механизированные технологические операции согласно карте возделывания и уборки хлопка [3]:

    • вспашка зяби, планировка, подготовка полей к промывке.
    • подготовка почвы к посеву, закрытие влаги, рыхление, боронование и микропланировка.
    • операции по междурядной оброботке: культивация, нарезка борозд, подкормка минеральными удобрениями.
    • борьба с сельхозвредителями биологическим и химическим методами.
    • механическая и химическая чеканка.
    • подготовка полей к машинному сбору: выравнивание поворотных полос, окарыков, дефоляция (обезлистивание) растений.
    • погрузка, транспортировка и доставка для реализации или хранения хлопка-сырца.

В укрупненных агрообразованиях размеры параметров земли, капитала и трудовых ресурссов и их соотношения должны быть оптимальными и эффективными на производстве.

Основная цель- организация расширенного воспроизводства, добиться развития хозяйства и экономии затрат с учетом конъюктуры рынка.

В технологии возделывания уборки хлопка особое значение необходимо придать определению трудоемкости 1 га посевов и потенциалу фактической имеющейся в наличии техники и технологии.

Проведенные эксперименты и накопленный опыт в хлопководстве подтверждают, что оптимальная нагрузка на 1 работающего в хлопководстве равна 4-5 гектарам посевов [7]. Этот показатель может колебаться в зависимости от степени оснащенности хозяйства техникой и технологией.

Известный ученый-экономист России А.В. Чаянов по этому вопросу написал следующие выводы: “Если хотите организовать хозяйство в оптимальных размерах его инициаторам может быть недостаточно иметь необходимые количество земли, капитала и трудовых сил. Хозяйство должно организовываться на основе того производственного фактора который имеет самый меньший размер” [8].

Мы рассматриваем вариант расчета приняв годовую нагрузку на универсальную технику, то есть минимального размера капитала за основу определения других параметров: посевной площади, количества работающих. Таким образом за основу первичного укрупненного агрообразования принята общая площадь посевов 100 га, в том числе 65 га хлопчатника, которая равна годовой нагрузке пропашного трактора МТЗ-80Х и является исходной оптимальной единицей измерения.

В целях развития крупных форм ведения хозяйства и экономического стимулирования возникает необходимость анализа сложившегося положения в аспектах теории и практического опыта.

В процессе реформирования сельского хозяйства и размельчения крупнотоварного производства, то есть расширения сектора мелькотоварных агроструктур, произошло изменение системы ведения хозяйства. Во многих селькохозяйственных предприятиях нарушен уровень специализации сформировавшийся за многие годы.

По размерам землепользования и валового сбора продукции мелькотоварные агрообразования неспособны обеспечить беспрерывность технологических процессов. Такое положение в свою очередь приводит к снижению эффективности производства и его конкурентноспособности.

Современная аграрная политика должна быть направлена на устранение мелькотоварности, формированию средних и крупных агрообразований. Объединениям крестьянских хозяйств необходимо представить возможность по простой схеме обеспечить материально-технические ресурсы и финансовые преференции.

Проведенные нами монографические исследования и изучения показывают, что средние и крупные агрообразования по сравнению с мелкими имеют следующие преимущества:

  • обеспечивается оптимальная специализация (сочетания отраслей) и концентрация производства;
  • создается возможность применения прогрессивной технологий, оптимального использования техники и высокая товарность произведенной продукции;
  • создаются благоприятные условия для оказания в более широком масштабе производственные и коммерческие услуги;
  • для удовлетворения потребностей внутренного рынка и вывоза на экспорт производится конкурентноспособная продукция.
  • в течении хозяйственного года стабилизируется сезонная занятость сельских труженников, создаются дополнительные рабочие места;
  • повышается потенциал поднятия уровня социально-экономического положения членов коллектива.

В целях создания конкурентноспособных и эффективных предприятий, формирования среднего и крупнотоварного производства необходимо осуществить следующие меры:

  • в процессе формирования и становления крупных агроструктур необходимо государственное регулирование и поддержка их деятельности.
  • основной путь формирования и эффективной деятельности крупного хозяйства – свободное и добровольное объединение на основании законов и нормативных актов.
  • восстановление оптимальной специализации производства в конкретных зонах в соответсвии с природно-экономическими условиями.
  • оптимизировать размеры землепользования агрообразований и внедрение научно-обоснованной структуры сельскохозяйственных посевов.
  • принять программу развития побочной отрасли - животноводства.

    1. Принципы и опыт укрупнения агрообразований в орошаемой зоне.

В исследованиях и рекомендациях НИИ экономики агропромышленного комплекса и сельских территории разработаны несколько уровней концентрации производства. Из них самая нижняя: где нет возможности использования системы машин и передовой технологии. А в хозяйствах с радикальными и оптимальными уровнями или же средних и укрупненных создаются возможности полностью использовать все их преимущества [9].

В переспективе развития хлопководства приоритетными должны стать укрупненные агрообразования за которыми будут наделены мелиорируемые земли. При этом небходимо учитывать следующие важные условия:

    • в соответствии программы развития конкретного региона составленной с учетом природно-экономических условий формирования научно обоснованную систему ведения хлопководства и структуру посевных площадей.
    • на этой основе внедрить систему севооборотов и чередование культур.
    • повышение технического уровня оросительных и мелиоративных систем, эффективности, использование поливной воды и снижение уровня грунтовых минерализованных вод.

По природно-климатическим условиям территория Южно-Казахстанской области делится на четыре зоны:

    • Голодная степь- Мактааральский район
    • Кызылкумская - Шардаринский район и город Арысь
    • Туркестанская - Туркестанский, Бугунский и Ордабасинские районы
    • Келесская- Сарыагашский район

Из них Голодностепская зона самая крупная, в настоящее время на этой территории расположен укрупненный Мактааральский район. В этой зоне размещены более половины посевных площадей хлопчатника области, земли подвержены засолению в различной степени. Грунтовые воды близко расположены от поверхности почвы. Тепловой режим по сравнению с другими зонами самый благоприяный для хлопководства.

Кызылкумская зона - расположена на пойменной части реки Сырдарьи, вначале в этой зоне проведена инженерная подготовка земель под посев риса, в настоящее время широко культивируется посевы хлопчатника.

Туркестанская зона - самая северная, земли супесчанные и смешанные серозем. Годовое количество атмосферных осадков достигает 180-200 мм, грунтовые воды расположены глубоко, преобладают ветренные дни, степень засоленности слабая.

Келесская зона - земли значительно пересеченные, преобладает насосное (искусственное) орошение. Почвы сероземные, степень засоленности слабая, подземные воды расположены глубоко.

Вышеприведенные зоны орошаемого земляделия специализированы на возделывание хлопчатника. В этих зонах также имеются благоприятные условия для выращивания других пропашных, кормовых культур и развития молочного скотоводства.

В хлопководстве размеры параметров агрообразований определяются с учетом специализации, других особенностей почвы территории. Также необходимо учитывать оснащенность техникой, наличие технологии и уровень их использования.

Основная цель преоброзования должна быть эффективное использование производственных факторов, особенно орошаемой земли, материально-технических средств и трудовых ресурсов.

Критериями оптимальных размеров агрооброзований должны стать высокие производственные показатели, рост производительности труда и уровня рентабельности. Из производственных факторов важное значение придается размеру землепользования, так как в сельском хозяйстве земля является главным основным средством. По размеру посевной площади производится расчет валового объема производства, потребности материально-технических и трудовых ресурсов.

Многолетние исследования и опыт ведения хлопководства показывают, чтобы создать оптимальную структуру посевов хлопкового клина необходимо: хлопчатнику отвести 65-70% площади, остальную часть на посевы люцерны, кукурузы и овоще-бахчевых.

Специализация и структура посевов в хлопководстве должны обосновываться на внедрение хлопково-люцерневого-кукурузного севооборотов, данная схема севеоборотов наряду с повышением плодородия почвы повышает урожайность хлопка на 3-4 ц с каждого гектара [11].

Одновременно создается гарантированная кормовая база для развития животноводства. Развитие последнего повышает уровень обеспеченности населения продовольствием и использования трудовых ресурсов в хлопковом комплексе.

Прежде чем укрупнить (оптимизировать) агрооброзования необходимо определить предельные нижние и верхние критерии параметров, то есть границы критерииев от которых будут прямо зависить эффективность производственно-экономической деятельности.

При определении критериев оптимальных параметров агрооброзований, необходимо учитывать уровень интенсивности и управления хозяйствам.

В исследованиях РГП научно-исследовательского института экономики АПК и развития сельских территории разроботаны и рекомендованы несколько методов определения рациональных размеров сельскохозяйственных предприятий.

1. Метод изучения и обобщения массового опыта сельхозпредприятий на основе статических разработок годовых отчетов.

Данный метод осуществляется путем разработок годовых статических отчетов. Исследования проводятся с целью природно-хозяйственной специализации отрасли.

Группировка и разроботка многочисленных отчетных данных предоставляют возможность определения зависимости итогов хозяйственной деятельности от размеров землепользования, валового сбора, товарной продукции, поголовья скота и количества работающих.

На основании исследований и статистических разработок годовых отчетов экспериментальных объектов за ряд лет можно получить достоверные показатели. В то же время статистический метод имеет определенные ограничения. По этому методу не представляется возможность на прогнозируемый период определить оптимальные размеры развития сельхозпредприятий, производственной технологии и технического прогресса.

Поэтому наряду с методом статистических разработок целесообразно применить метод монографических исследований. Преимущество данного метода заключается в том, что приводятся фактические данные проведенных опытов в отдельных хозяйствах, имеющих аналогов производственно-хозяйственых условий в отрасли.

2.Расчетно – конструктивный метод. Суть этого метода заключается в том, что:

  • во-первых, дает возможность рационально организовать интенсивное производство, то есть земледелия в сочетании с животноводством.
  • во-вторых, проводить специализацию с учетом структуры посевных площадей, технологии, уровня механизации и управления.

В соответсвии с определенной специализацией выбирается система ведения земледелия и животноводства. Так же определяется структура посевных площадей и стада, самая эффективная схема севооборотов, кормовой баланс, прогрессивная агротехнология и содержание животных, система машин технологических операции.

С учетом вышеприведенных критериев определяются общие параметры производства и агрообразований.

Так же могут быть применены вариантно-расчетный и экономико-математические методы.

Проведенные исследования и выводы дают основания выделить следующие особенности возделывания и уборки хлопка, как: необходимость природной теплообеспеченности, большой объем трудоемкости, ресурсоемкости и производственную чувствительность отрасли. В связи с этими факторами одновременное применение статистическо-монографического и расчетно-конструктивных методов дают обьективные результаты в решении рассматириваемой проблемы.

С этой целью ниже излагается опыт совхоза “Пахтаарал” по эффективному укрупнению специализированных хлопководческих бригад. Разработаны проекты параметров укрупненных агрообразований приняв за основу оптимальные параметры ПК “Кетебай” и обьединения крестьянских (фермерских) хозяйств по совместной прозводственной работе “Хает”.

  1. Анализ современного состояния хлопководства и производственно-экономических показателей агрообразований
    1. Процесс формирования хлопководческих агрообразований на

юге Казахстана

В диверсификации экономики республики важное место отводится развитию агропромышленного комплекса на основе новой инновационной технологии. Возрастает объективная необходимость организации различных кластеров и глубокой переработки сельскохозяйственного сырья. Таким путем создание и формирование системы специализированного производства

конкурентоспособной потребительских товаров:, нитей, тканей, одежду продовольствия и другие.

Мы рассматриваем и определяем пути решения проблемы развития хлопкового комплекса, который является сырьевой базой легкой и пищевой промышленности страны.

По данным республиканского агентства статистики легкая промышленность республики все еще не смогла выйти из кризисного положения. В структуре валовой продукции промышленности доля отрасли составляет всего лишь 1-2%, сокращена численность персонала, рентабельность основной деятельности имеет отрицательное значение, уровень использования мощностей по производству тканей составляет всего лишь 22,6%.

В 2000-2005 г.г объем производства легкой и швейной промышленности в стоимостном выражении снизился с 37,8 млрд. до 30,7млрд. тенге [3] .

В настоящее время продукцией отраслей легкой и швейной промышленности удовлетворяются спрос внутренного рынка на 7-8%. Основная часть вышеприведенного показателя составляют заказы специальных образцов форм одежды министерства обороны, внутренних дел и других силовых органов.

В стране, чтобы оживить экономику этой отрасли и обеспечить безопасность государтва необходимо, чтобы доля товаров из хлопка и тканей на рынке составили не менее 30% от всего объема. В то же время по различным оценкам специалистов годовая емкость рынка непродовольственных и других товаров в стране составляет 1,5-3,0 млрд. долларов США.

И этот показатель из года в год имеет тенденцию роста, половина вышеприведенного объема составляет рынок тканей и одежды.

В настоящее время финансовые затраты предпринимателей на импорт продукции легкой промышленности из ближных и дальных зарубежных стран превышает 1 млрд. долларов США. Вышеуказанные цифры показывают, что спрос и емкость рынка тканей и одежды из хлопка значительные.

В целях освоения данного рынка необходимо разработать и осуществить целевую программу. Как известно из истории России в XVIII веке развитие промышленности государства начато с манифактуры- прядильного ткацкого ремесла. Историк Л. Милов отмечает, что “будущее капиталистического накопления России был заложен с легкой промышленности, эта отрасль без нужды на особый период по накоплению первичных фондов ускоренными темпами освоил внутренний рынок” [4].

В последнее десятилетие в успешном развитии экономики Китая, Турции, Пакистана и социальной адаптации населения к экономическим реформам послужил потенциал развития легкой промышленности, особенно важную роль сыграла создание новых рабочих мест в густонаселенных регионах.

В целях исследования данной проблемы на юге Казахстана нами проведены анализ производственно-экономических показателей агрообразований в хлопководстве. Нижеприведенные статистические данные и информации (таблица-1) дают возможность проанализировать современное состояние этой отрасли [5].

По данным областного управления статистики о деятельности крестьянских (фермерских) хозяйств на 1 января 2005 года прошли регистрацию 67,1 тыс. крестьянских (фермерских) хозяйств, в том числе 60,1 тыс. или 89,6% являются активно работающими хозяйствами [5].

Подавляющее большинство крестьянских (фермерских) хозяйств зарегистрированы в Мактааральком (33% от всего количества), Сарыагашском (11,6%) районах и в городе Туркистане (10,6%).

На 1 января 2005 года в активно действующих крестьянских (фермерских) хозяйствах работают 159,8 тыс. человек, из них 49,7% принадлежат агрообразованиям Мактааральского, 9,3% -Шардаринского районов. По области на одно крестьянкое (фермерское) хозяйство приходится 3 человека работающих.

Нижеприведенные статистические данные характеризуют производственно-хозяйственное состояние агроструктур в хлопководстве.

(таблица 1-2)

1-таблица. Данные о крестьянских хозяйствах в ЮКО (01.01.2005г)

Города, районы

Количество сельско

хозяйственных агрооброзований

в том числе

Активные крестьянские хозяйстве

Количество охваченных работой, чел.

Количество крестьянских хозяйств в хлопководстве

Работающие в хлопководстве, чел.

Шымкент

60

32

87

-

-

Арысь

576

529

1627

529

1580

Кентау

123

110

351

110

351

Туркистан

5563

5535

11903

3568

10740

Байдибекский

1435

1321

2688

350

1040

Казыгуртский

3150

3150

4500

105

312

Мактааралский

22547

21527

79406

21527

79406

Ордабасинский

3806

3650

7041

2107

6321

Отырарский

1928

1827

7474

1604

4346

Сайрамский

3886

3650

8219

-

-

Сарыагашский

7644

7573

11844

3548

10644

Сузакский

446

449

611

-

-

Толебийский

2609

2552

5470

-

-

Тюлкибаский

3465

3340

6492

-

-

Шардаринский

4775

4742

14924

4475

13425

По области

60916

60157

159837

37923

128161

Источник: Составлен на основании данных управления статистики ЮКО

2-таблица. Данные о посевных площадях, валовом сборе и урожайности хлопка по категориям агрооброзований

Всего

2001г

2002г

2003г

2004г

2005г

%

Посевная площадь хлопчатника, тыс. га

183,9

167,8

196,4

219,3

201,2

109,4

Валовой сбор, тыс. тонн

417,4

360,7

402,7

467,1

465,0

111,4

Урожайность, ц/га

22,7

21,5

20,5

21,3

23,1

101,3

в том числе: сельскохозяйственные предприятия

Посевная площадь хлопчатника, тыс. га

28,8

22,8

24,0

20,5

16,6

57,6

Валовой сбор, тыс. тонн

44,3

31,7

29,6

27,1

22,4

50,6

Урожайность, ц/га

15,4

13,9

12,3

13,2

13,5

87,7

крестьянские (фермерские) хозяйства

Посевная площадь хлопчатника, тыс. га

127,3

116,7

162,3

198

182

143,3

Валовой сбор, тыс. тонн

315,9

261,5

338,0

4428,0

440,2

139,3

Урожайность, ц/га

24,1

22,5

20,9

21,6

24,2

100,4

Приусадебные участки населения

Посевная площадь хлопчатника, тыс. га

27,8

28,3

13,1

4,4

2,1

7,6

Валовой сбор, тыс. тонн

57,1

67,4

35,1

11,6

2,4

4,2

Урожайность, ц/га

20,4

23,8

26,8

26,4

11,4

55,9

Источник: составлен по данным краткой статической летописи Агентства статистики РК, мониторинга развития ауыла (села) управление статистики ЮКО.

Из вышеприведенных данных наблюдается тенденция сокращения посевных площадей сельскохозяйственных предприятий. Если в 2001 году в них посевная площадь составила 28,8 тыс.га, то в 2006 году она сокращена до 16,6 тыс.га или соответсвенно составила 84,7%, продолжается процесс выхода из сельскохозяйственных предприятий крестьянских (фермерских) хозяйств, такой процесс незакончен. В сельскохозяйственных предприятиях не утвердилось устойчивое хозяйственно-экономическое положение. Поэтому их финансово- экономическое положение переменное, имеет место снижение валового сбора продукции и ее стоимости.

В крестьянских (фермерских) хозяйствах наоборот вышеизложенному процессу идет рост общей посевной площади, за соответствующий период с 127,0 тыс. га она увеличилась до 182,0 тыс.га или на 130,8%. Однако посевные площади сформированы мелкими, урожай получаемый с 1 га не имеет тенденцию роста, этот показатель по годам колеблется: если в 2000 году средняя урожайность составила 24,1ц,то в 2003 году 20,9 ц.

Посевная площадь хлопчатника на приусадебных участках населения сокращена: в 2001 году она составляла 27,8 тыс.га, а в 2005 году была равна 2,1тыс. га или сокращена в более 13 разов. В приусадебных участках в основном стали размещать другие культуры (овощи, плодоягодные), а не- которые приобщены к крестьянским (фермерским) хозяйствам.

Таблица-3. Данные о количестве агрообразований и их средних размерах посевных площадей в хлопководстве ЮКО.

Показатели

Годы

2001

2002

2003

2004

2005

2005 г. по сравнению 2001г., %

Всего посевная площадь хлопчатника, тыс. га.

183,9

167,8

196,4

219,3

201,2

109,4

Количество агрооброзований

23524

28327

34142

37210

37923

167,1

Средняя посевная площадь, га

7,8

5,9

5,8

5,6

5,1

65,4

в том числе:

           

1.сельскохозяйственные предприятия, тыс.га

28,8

22,8

24,0

20,5

16,6

57,6

Количество предприятий

181

167

197

198

205

113,3

Средняя посевная площадь, га

159,1

136,5

121,8

103,5

81,0

50,9

2. Крестьянские (фермерские) хозяйства, тыс. га

127,3

116,3

162,3

198,0

182,0

142,9

Количество крестьянских (фермерских) хозяйств

23343

28160

33945

36928

37923

167,1

Средняя посевная площадь, га

5,5

4,1

4,8

5,4

4,8

87,2

3. Посевная площадь приусадебных участков, тыс. га

27,8

28,3

13,1

4,4

2,1

7,6

Количество приусадебных участков

60600

62308

31180

9709

6260

10,3

Средняя посевная площадь, га

0,46

0,45

0,42

0,45

0,34

73,9

Источник: Мониторинг села агентства и управления статистики РК и ЮКО.

Как видно из приведенных данных в таблице-3 размеры агрообразований в хлопководстве сложились мелкотоварными.

В 2001-2005 г.г. посевная площадь хлопчатника во всех категориях агрообразований расширена с183,9 тыс. до 201,2 тыс.га или на 109,4%, а средний размер хлопковых плантации уменьшен с7,8 до 5,8 га или на 34,6%. В том числе посевные площади сельскохозяйственных предприятий снизились с 28,8 тыс.га до 16,6 тыс.га или на 42,4%, так же средний размер посевных площадей сокращен с 159,1 га до 81,0га или на 48,1%.

За этот период количество крестьянских (фермерских) хозяйств увеличилось с 23343 до 37923 или на 167%. Такая трансформация сложилась в процессе выхода крестьянских (фермерских) хозяйств из структуры крупных предприятий своими долями земельных и имущественных паев.

Посевная площадь крестьянских (фермерских) хозяйств увеличилась с 127,3 тыс. до 182,0тыс. га или на 142,9 %, а средний размер посевных площадей снизился с 5,5 га до 4,8га или на 22,8 %.

Если посевы хлопчатника на приусадебных участках в 2001году составили 27,8 тыс.га, то 2005 году они были равны 2,1тыс.га или сокращены в 13 разов, а количество приусадебных участков возделывающих хлопчатник сократилось с 60600 до 6260 единиц или 10 разов, средний размер посевов сократился на 73,9%.

В регионах орашаемого земледелия специализированные по хлопководству в структуре посевных площадей хлопчатник занимает доминирующее положение и является монокультурой.

В 2004-2006 годах в структуре посевных площадей удельная доля других сельскохозяйственнных культур в Мактааральском районе составила 11,8-14,4%, Шардаринском 14,0-15,6%, в городе Туркестане 18,0-19,2%. Аналогичные соотношения сложились соотственно и в валовой стоимости продукции.

Выше приведенные некоторые показатели параметров агрообразований не могут полностью охарактеризовать уровень хозяйственно-произведственного потенциала. Только степень концентрации производства может выразить общую характеристику агрообразований. По ней можно судить о результатах использования ресурсов, структуре и эффективности организации производства.

В таблице-4 приводятся данные о средней стоимости валовой продукции приходящаяся на одно агрообразование и уровень рентабельности в хлопководстве

4-таблица. Стоимость валового сбора на 1 агрообразование и уровень рентабельности.

Показатели

Годы

2001

2002

2003

2004

2005

2005году с2001 годом, %

Стоимость валовой продукции (в текущих ценах), млн. тенге

12570

23740,5

27052,5

23822,1

17670

140,6

Количество агрооброзований

23524

28327

34142

39210

39314

109,4

Средняя валовая стоимость на 1 агрообразование, тыс. тенге

534,9

838,9

793,3

607,7

441,8

82,6

Уровень рентабельности реализованной продукции, %

11,6

28,7

40,5

5,4

-

46,6

Источник: На основании мониторинга развития села агентсве статистики РК и ЮКО

По области наблюдается тенденция снижения стоимости валового сбора продукции, приходящиеся на 1 агрообразование и уровень рентабельности от реализации продукции.

В 2001-2005 годах средняя стоимость валовой продукции приходящиеся на 1 агрообразование колебалась с 838,9 тыс. до 441,8 тыс. тенге или в двойне. Самые низкие показатели наблюдались в 2001-2005 годах: соответственно 534,8 тыс., 441,8 тыс. тенге. В 2004 году по сравнению с 2001 годам уровень рентабельности снизился 2,2 раза.

Мелкоконтурность землепользования, малый объем валового сбора продукции агрообразований не способствуют своевременно и беспрерывно проводить агротехнические меры предусмотренные в технологической карте.

В результате уровень эффективности производства низкий и неконкурентноспособный.

В экономике хлопководства приемущество укрупненных хозяйств по сравнению с мелькими заключается в использовании производственных факторов: земли, капитала и труда; создаются объективные производственные условия для применения передовой и эффективной агротехнологии; возделывание и сбора хлопка.

По нашим исследованиям эффективность хлопководства не в меньшей степени зависит от конъюктуры сложившихся цен на международных товарных биржах.

Средние закупочные цены на хлопок в последние годы колебались в значительных пределах в 2001 году -–43750 тенге/тонна, в 2002-50400, в 2003-72600, в 2005-43300, в 2006-48000 тенге/тонна. Соответственно этим показателям уровень рентабельности отрасли в 2003 году составил 40,5%, а 2005 году он снизился до 5,4 %.

2.2 Исследование параметров крестьянских (фермерских) хозяйств, находящиеся в партнерских взаимоотношениях с ТОО корпорация “Мырзакент”.

ТОО корпорация “Мырзакент” расположенная в Мактааральском районе ЮКО находится в партнерских взаимоотношениях с 345 крестьянскими (фермерскими) хозяйствами на основе фъючерских договоров с условием имущественного залога на право использования сельскохозяйственных земель. Общая посевная площадь крестьянских (фермерских) хозяйств составляет 1980,8 га. В результате проведенного исследования и анализов методом статической группировки размеров посевных площадей хлопчатника получены следующее данные [6].

5-таблица. Статические данные о средних размерах посевных площадей хлопка и их удельных долях.

Посевные площади хлопчатника в группах, га

Крестьянские (фермерские) хозяйства

Общая площадь хлопка, га*

Средний размер посевных площадей, га

количество

удельная доля %

га

удельная доля, %

0-3,0

87

25,4

186,2

9,4

2,14

3,1-5,0

95

27,7

428,3

21,6

4,50

5,1-7,0

83

23,6

511,6

25,8

6,31

7,1-10,0

53

15,5

444,4

22,5

8,23

10,1-15,0

20

5,8

272,7

13,8

13,64

15,1-20,0

5

1,4

89,7

4,5

17,94

21 и больше

2

0,6

47,7

2,4

23,83

Всего

345

100,0

1980,8

100,0

5,74

Источник: статистическая группировка выполнена автором на основании данных ТОО корпорации “Мырзакент”. * расчеты произведены с нарастающим итогом.

Как видно из таблицы - 5 охваченные исследованием 345 крестьянских (фермерских) хозяйств 87 имеют посевные площади до 3 га и их удельная доля составляет четвертую часть всего количества, до 5 га соответственно 182 или 53,1% (исчисление нарастающим итогом), до 7 га –263 или 74,6%, до 10 га 316 или 91,9%. Общая площадь крестьянских (фермерских) хозяйств составляет 1980,8 га, средний размер посевов хлопчатника одного хозяйства равен 5,74 га.

Ниже приводятся площади хлопковых плантации и их средние размеры.

Посевные площади крестьянских (фермерских) хозяйств имеющие размеры посевных площадей:

0-3,0 га составляет 186,2 га, их удельная доля ровна 9,4%, средние размеры 2,14 га.

0-5,0 га соответственно 614,5га, удельная доля - 31%, средний размер 3,37 га.

0-7,0 га, 1125,8 га удельная доля –56,8%, средний размер –4,28 га

0-10,0 га, 1570,2 га, удельная доля –79,3 %, средний размер-4,97 га.

Измельченность посевных площадей хлопчатника (2,14; 3,37; 4,28; 4,97 га), ограниченность контуров продукции и доходов привели к противоречиям с потенциалом внедрения высокопроизводительной техники в агропроизводство, научно-техническим прогрессом, которые являются основами инновации и повышения конкурентноспособности. В результате такого положения и противоречий крестьянские (фермерские) хозяйства не смогли выполнить обьязательства определенные сторонами при составлении фъючерских договоров.

    1. Преимущества укрупненных агрооброзований: опыт и достижения укрупненных бригад совхоза “Пахтаарал”, ПК “Кетебай” и объединения крестьянских (фермерских) хозяйств “Хаёт”.

На основании многолетних исследований и обобщений, а так же производственного опыта укрупненных хозяйств приводим следующие факты и примеры.

В совхозе “Пахтаарал” процесс укрупнения хлопководческих бригад осуществлен в несколько этапов, и оно было в зависимости от роста активной части основных фондов. Одно из них проведено в 1973 году и укрупненная первичная производственная единица называлась бригадой комплексной механизации [12].

За этой бригадой была закреплена площадь в размере 200-250 га хлопковой плантации, 2 пахотных, 3 пропашных, 2 транспортных, 2 дождевальных агрегатов, 5 хлопкоуборочных машин, 16 транспортных прицепов и другая техника.

Высокий уровень оснащенности техникой и обеспеченность высококвалифицированными механизаторскими кадрами дали возможность довести нагрузку на каждого работающего до 6-8га, получить с каждого гектара 35-42 центнеров хлопка-сырца.

Главное преимущество укрупненных бригад - возможность свободного сосредоточения и использования техники и трудовых ресурсов на важных участках в пиковые периоды нагрузок сезона.

Основным обобщающим показателем укрупненных бригад принята посевная площадь хлопчатника. Вспомагательными показателями: валовой сбор, урожайность и уровень интенсивности производства.

Укрупнением посевных площадей, ростом валового сбора в комплексных бригадах механизации добились высокой производительности труда и снижение себестоимости продукции.

Преимущества укрупненных бригад проявляются особенно на уборке хлопка-сырца и в послеуборочный период, то есть в проведении осенне-зимних агромероприятий под урожай следующего года.

В крупных хозяйствах создается возможность организовать уборку урожая поточным методом и завершить ее в краткие сроки без привлечения технических и людских ресурсов из вне.

В настоящее время в Мактааральком районе действуют 75 укрупненных агрооброзований, в том числе производственных кооперативов - 63, “простых товариществ” крестьянских хозяйств - 10, по одному акционерного общества и государственного предприятия.

В результате укрупнения последние годы высоких, устойчивых производственно-экономических показателей добиваются ПК “Кетебай”, “СХМ- Центр сервис”, “Жана-жол”, “Арай” и другие. В них подавляющие объемы агротехнологии выполняются средствами механизации, низки трудовые затраты и высокая отдача с 1 га.

На территории сельского округа “Каракай” района согласно закону Республики Казахстан “О производственных кооперативах” на ресурсной базе бывшего отделения совхоза создан ПК “Кетебай”. Данное агрооброзование в соответствии принятого Устава в целях достижения поставленной цели осушествляет следующую деятельность:

  • производство и переработка сельскохозяйственной продукции, обеспечение семенным материалом.
  • производство товаров народного потребления
  • услуги торговли и снабжения
  • внешнеэкономические услуги
  • коммерция и оказание различных услуг населению

В кооператив объединены 437 члены со своими земельными и имущественными паевыми долями.

Общая площадь землепользования кооператива составляет 1125га, из них 1006 га орошаемых земель. Поливная вода подается по межхозяйственным оросителями К-25-1, К-25-2 самотеком. Имеется 4 км внутрихозяйственная оросительная и 3 км коллекторно-дренажная сеть.

На общем собрании кооператива членами утверждена следующая схема структуры ПК.

Организационная схема ПК “Кетебай”


Общее собрание ПК-437

В ПК “Кетебай” в размещении сельскохозяйственных культур по годам имеются значительные отклонения, но несмотря на это присходит чередование культур.

6- таблица. Структура размещения сельхозкультур в ПК “Кетебай”

Виды культур

2001

2002

2003

2004

2005

Средняя за 5 лет

Посевная площадь, га

Удельная доля, %

Посевная площадь, га

Удельная доля, %

Посевная площадь, га

Удельная доля, %

Посевная площадь, га

Удельная доля, %

Посевная площадь, га

Удельная доля, %

Посевная площадь, га

Удельная доля%

Всего посевная площадь

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

1040

100,0

В том числе: хлопчатник

950

91,4

899

86,4

916

91,0

900

86,6

880

85,0

910

83,5

Люцерна

90

8,6

100

9,6

90

9,0

100,0

9,6

124

11,5

100

9,6

Прочие культуры

-

-

41

4,0

34

3,0

40

3,8

36

3,5

30

2,9

Источник: бухгалтерский баланс ПК “Кетебай” за 2003-2005 г.г.

В 2001-2005 г.г. в ПК “Кетебай” размещены посевы трех видов сельскохозяйственных культур: хлопчатник, люцерна, бахчи. В среднем за пятилетие в структуре посевных площадей хлопчатник составил –87,8%, люцерна –9,6% и бахчевые культуры –2,9%.

Большая доля хлопчатника сложилась привлекательностью этой культуры в связи с ростом цены на хлопок-волокно на мировом рынке.

Так, в Ливерпульской товарной бирже индекс А Котлук в 1993 году был равен 70,59, что эквивалентен к цене 1556,23 долларов США, в 1994-91,77 (2023,16$), в 1995-85,61 (1887,36$), в 1996-78,59 (1732,6$) и в 1997-72,21 (1591,94$); Эти показатели выше, чем сложившиеся цены в последние (2000-2005г.г.) годы на 1,3-1,6 раза [16].

В сложившееся хозяйственно-экономическом положении производственный кооператив “Кетебай” полностью обеспечен техническими средствами предназначенными для возделывания, обработки и уборки хлопка. В ПК из общей балансовой стоимости техники 62% составляют сельскохозяйственные машины специализированные для хлопководства.

Кооператив достаточно обеспечен опытными, высококвалифицированными специалистами и рабочими- хлопкоробами,. В ПК работают агрономы, инженера-механики, гидротехники, механизаторы и поливальщики с высоким профессиональным умением и опытом.

В ПК достаточно ресурсных потенциалов для внедрения достижения научно-технического прогресса в производство. Важными предпосылками этого являются размеры землепользования, имеющаяся техника и технология, профессиональные специалисты и механизаторские кадры. В технологии выращивания и уборки хлопка около половины трудовых затрат направляются на заключительную технологическую операцию- уборку урожая хлопка-сырца. В ПК имеются 27 хлопкоуборочных машин, в том числе 2 единицы- высокопроизводительной машины “Джон-Дир” (США).

В таблицих 7-8 приводятся данные о наличии техники и средних годовых нагрузках.

7-таблица. Данные о наличии техники и средних годовых нагрузках.

(01.01.2006 г.)

Виды техники

Марка

Единица измерения

Годы

Рост в 2005 году по сравнению с 2001 годом, %

2001

2005

Гусеничные тракторы

Т-4А,

ДТ-75, ВТЗ-90

ед

8

12

150,0

Средняя годовая нагрузка

-

га

130

86,7

66,7

Пропашные трактора

Т-28Х4,

МТЗ-80Х

ед

15

19

126,6

Средняя годовая нагрузка

-

га

63,3

46,3

73,14

Хлопкоуборочная машин

17ХНП-1,8,

“Джон-Дир”

ед

21

25

119,0

Средняя годовая нагрузка

-

га

45,2

35,2

77,9

Транспортные трактора

МТЗ-80

ед

23

25

108,7

Прицепы

ПТС-793-2

ед

26

32

123,1

Механизированные погрузчики

ПУ- 0,5

ПЭ-0,8

ед

4

5

125,0

Кормоуборочная техника

Е-301,

Кир – 1,5

ед

ед

2

2

3

3

150

150

Источник: бухалтерский баланс ПК “Кетебай” за 2001-2005 г.г.

В ПК в последние пять лет количество сельскохозяйстсвенной техники возросло на 119,0-150,1 %, а средняя годовая нагрузка на них снижена на 22,1-32,3 %; Рост уровня технической оснащенности и снижение среднегодовых нагрузок дают возможность своевременно проводить агротехнические мероприятия с высоким качеством в результате получение устойчивых урожаев.

8-таблица. Данные об обеспеченности рабочей силой и механизаторскими кадрами. (01.01.2005 г.)

Показатели

Еденица измерия

Годы

2004 г. по сравнению с 2001 г., %

2001

2002

2003

2004

Посевная площадь

га

1040

1040

1040

1040

100,0

Количество работающих

чел.

320

310

299

282

93,4

Средняя нагрузка посевов

га

3,3

3,4

3,5

3,8

104,2

Всего количество тракторов

ед

54

54

58

60

106,1

Количество механизаторских кадров

чел.

69

65

60

60

87,0

Коэффицент обеспеченности

ед

1,27

1,2

1,0

1,1

78,7

Источник: бухгалтерский баланс и данные ОК ПК “Кетебай”

Если в 2001 году количество работающих в хлопководстве составило 320 человек, то 2004 г. их количество снизилось до 282 человека или на 11,9 %, а средняя годовая нагрузка посевов повысилась с 3,5 га до 3,8 га или на 108,5 %.

Во внедрении технического прогресса решающая роль принадлежит высокопрофессиональным механизаторским кадрам, освоившим новую технику и технологию. Однако наблюдается тенденция сокращения их количества, в 2001-2003 г.г. сокращение составило 13,0 %. Так же наблюдается снижение уровня обеспеченности тракторов и хлопкоуборочных машин механизаторскими кадрами (с 1,27 до 1,0).

9–таблица. Производственно-экономические показатели хлопководства в ПК “Кетебай”

Показатели

Годы

В среднем за

2001

2002

2003

2004

2005

5 лет

Посевная площадь, га

950

889

916

900

880

910

Валовой сбор, тонна

2500

2061

1724

2010

2160

2091

Урожайность с 1 га, ц/га

26,2

23,3

21,8

22,3

24,5

23,0

Средняя реализационная цена1 тонны, тыс. тенге

36

54

75

40

42

49,4

Сумма доходов от реализации, млн. тенге

79,3

106,9

129,3

80,4

90,7

97,6

Чистая прибыль, млн. тенге

31,0

36,0

40,1

34,0

35,0

113,2

Уровень рентабельности, %

30,4

36,6

42,9

31,0

33,6

34,9

Источник: составлен автором на основании бухгалтерского баланса ПК “Кетебай” за 2001-2005 г.г

Анализ производственно – экономических показателей ПК “Кетебай” показывает, что имеются определенные колебания посевных площадей хлопчатника и валовых сборов продукции в пределах 13,6-31,2 %. В 2001 – 2005 г.г. средний размер посевных площадей составил 910 га, валовой сбор 2091 тонны, урожайность с 1 га в среднем 23,0 центнеров.

В ПК “Кетебай” средняя урожайность выше среднего показателя Мактааралского районного на 3,3 центнера, областного на 2,7 центнера. Цена реализациии 1 тонны хлопка-сырца колебалась в пределах 2 разов. Если в 2001 году цена 1 тонны сырца состовляла 36,0 тыс. тенге, то в 2004 г. она повысилась до 70,0-75,0 тыс. тенге. Такие колебания цен сложились в результате конъюктуры на мировом рынке хлопка.

Колебания производственных и экономических показателей привели к значительным колебаниям конечных результатов деятельности ПК: валового дохода, чистой прибыли и уровня рентабельности. Уровень рентабельности в 2003 г. составил 42,9 %, в 2001 году 30,4 % или по сравнению с показателями мелких крестьянских (фермерских) хозяйств выше на 2 раза.

Показатели внедрения научно-технического прогресса и его эффективность в ПК “Кетебай” приводятся в таблице – 10.

10–таблица. Перечень технологических операции и их объемы относящиеся к научно-техническому прогрессу.

Операции выполненные на основе новой технологии

Годы

Средний показатель за 3 года (2003-2005 г.г.)

2003

2004

2005

1

Вспашка зяби 2-х ярусными плугами, га

916,0

900,0

880,0

899,0

2

Микропланировка, га

216,0

228,0

241,0

228,0

3

Широкорядные посевы, га

916,0

900,0

880,0

899,0

4

Точный гнездовой посев заданным количеством семян, га

916,0

900,0

880,0

899,0

5

Внесение удобрений и гербицидов с одновременным посевом семян, га

280,0

314,0

327,0

307

6

Борьба с сельхозвредителями биологическим методом, га

390,0

428,5

458

425

7

Механическая чеканка, га

421

486

537

481

8

Удельная доля машинного сбора, %

51,0

58,6

55,2

54,9

Источник: составлен на основании бухгалтерского баланса ПК “Кетебай”

По подсчетам специалистов в последние три года (2003-2005 г.г.) в результате внедрения передовой технологии сокращены значительные производственные затраты. Например, путем применения двухярусных плугов против сорняков сокращена одна междурядная ручная прополка, тем самым сэкономлен 900 тыс. тенге на оплату труда. Так же эффект от машиннного сбора хлопка составил 100 тыс., точный гнездовой посев заданным количеством семян 346 тыс., биологический метод борьбы с сельхозвредителями 248 тыс., механическая чеканка 196 тыс., всего внедрение прогрессивной технологии дало возможность сэкономить материальных и денежных средств на сумму 2690 тыс. тенге.

11–таблица. Экономическая эффективность хлопка в ПК “Кетебай”

Показатели

Годы

В среднем за 3 года (2003-2005 г.г.)

2003

2004

2005

1

Валовая стоимость реализованной продукции (текущих ценах), млн. тенге

129,3

80,4

90,7

110,1

2

Доход денежных средств с 1 га, тыс. тенге.

141,2

89,3

103,1

111,2

3

Стоимость продукции произведенной на 1 постоянного работающего, тыс.тенге

353,9

228,9

264,4

256,7

4

Уровень рентабельности, %

42,9

31,0

33,6

35,8

Истоник: составлен на основании бухгалтерского баланса ПК “Кетебай”

В ПК “Кетебай” валовой доход от реализации продукции за три года (2003-2005 г.г.) колеблется в пределах 80,4-129,3 млн. тенге, а средний показатель равен 100,1 млн. тенге. Имеются колебания выхода денежных средств с 1 га посевов, стоимости продукции произведенного на 1-го постоянного работающего, а так же рентабельности.

В ПК “Кетебай” напряженные периоды приходятся на весенние и осенние сезонные работы, то есть на посевную и уборочную страду. В эти пиковые периоды происходит концентрация и группировка техники, трудовых и финансовых ресурсов с тем, чтобы их эффективно использовать, своевременно и качественно выполнить важные агротехнические меры и сократить затраты. В весений период сосредотачивается набор техники и сельхозмашин для подготовки почвы и посева хлопка. Технические средства в количестве 5-6 единиц объединяются в отряды, что способствует последовательно, беспрерывно (важно для сохранения влаги) и с высокой производительностью выполнить в краткие сроки важные агротехнологии. Такие же отряды из набора уборочных и транспортных машин создаются в сезон уборки урожая хлопка.

В ПК по результатам года рабочим и специалистам в зависимости от их трудового вклада в валовой доход начисляется дополнительная оплата труда. В 2003 году по конечным результатам общее собрание кооператива приняло решение произвести дополнительную оплату на сумму 20048 тыс.тенге

В кооперативе для начисления дополнительной оплаты применяются три коэффицента: специалистам профильной специальности (механизаторы, поливальщики) и специалистам руководящего звена (агрономы, механики, гидротехники) утвержден коэффициент – 1,9 , постоянным разным рабочим – 1,2 и прочим – 1,0;

Такой порядок мотивации специалистов к труду показывает, что в ПК из 437 членов 130 дополнительное начисление произведено по коэффициенту 1,9. Постоянным рабочим начислено дополнительная оплата в сумме 11117 тысяч тенге или на каждого работающего 30,8 тысяч тенге.

Высокий уровень рентабельности дает возможности ПК вести хозяйство путем расширенного воспроизводства и повысить материальную заинтересованность работающих специалистов и рабочих.

В таблице – 12 приводятся данные развития сельской территории ПК за 2000 – 2003 годы. За этот период число хозяйств проживающих возросло на 82, а население в них на 16,6%. Получило развитие сеть медицины, образования и бытовых услуг. Так, введена новая школа на 340 ученических мест. Количество владельцев легковых автомобилей возросло на 39 человек, телевизоров на 80 семей. У членов ПК ежегодно растет семейный бюджет, осуществляется программа строительства частного жилья, благоустройства, озеленения и улучшения быта рабочих и служащих.

12-таблица. Данные о социально – экономическом развитии населенного пункта “Кетебай”. (01.01.2005 года).

Социально-экономические показатели

Единица измерения

Годы

2000

2003

1

Количество хозяйств в населенном пункте

единица

967

1049

2

Численность проживающих

человек

7547

8801

3

Школы

единица

4

4

4

Преподавателей и учителей

человек

185

201

5

Учащиеся

человек

2736

3084

6

Медицинские услуги в фельдшерском пункте

человек

212

212

7

Численность медицинских работников

человек

12

17

8

Объекты оказания бытовых услуг

объект

-

3

9

Протяженность: водопроводная сеть

км

48

48

10

Асфальтированные дороги

км

41

41

11

Частные легковые автомобили

единица

201

240

12

Телевизоры

единица

960

1040

13

Компьютеры

единица

-

2

14

Телефонные точки

точки

2

2

15

Радио точки

точки

-

-

16

Магазины

единица

2

4

17

Столовая

единица

-

1

18

Баня

единица

2

4

Источник: на основании данных селького округа “Кетебай”составлена автором.

В сельском округе имени Ж. Ералиева Мактааральского района произошло добровольное объединение крестьянских (фермерских) хозяйств “Хает”, которое показала эффективность укрупнения практической производственной деятельности.

В это объединение на основе взаимных договорных условий вошли 31 крестьянских (фермерских) хозяйств, которые охватывают 51 семей населенного пункта. В таблице -13 приводятся производственно – экономические показатели объединения “Хает”. (2003 – 2005 г.г.)

13-таблица. Производственно – экономические показатели объединения “Хает”. (2003 – 2005 г.г.)

Проиводственные показатели

Годы

2005 году по сравнению с 2003 годом, %

2003

2004

2005

Всего посевная площадь, га

212

212

212

100,0

В том числе: хлопчатник, га

190

186

184

96,8

Удельная доля, %

89,6

87,7

86,8

88,0

Люцерна, га

22

26

28

127,2

Удельная доля, %

11,4

12,3

13,2

12,3

Валовой сбор хлопка сырца , тонна

475

469

486

102,3

Урожайность с 1 га, ц/га

25,0

25,2

26,4

105,6

Количество тракторов, ед

4

4

4

100,0

Количество пропашных тракторов, ед

3

3

3

100,0

Источник: данные сельского округа имени Ж.Ералиева.

В объединении 2003-2005 г.г. 62% валового урожая хлопка - сырца убрано машинами, оплата труда на 1 га посевов составила в сумме 17 тысяч тенге. В конце года по конечным результатам производственной деятельности каждому члену объединения произведена доплата в среднем по 81 тысяч тенге. В результате концентрации техники и людских ресурсов объединение завершило уборочные работы до конца октября, далее технические и трудовые ресурсы направлены на корчевку гуза – паи, выполнение осенне – зимних агромероприятий, то есть на закладку основ урожая следующего года.

14-таблица. Экономические показатели объединения крестьянских (фермерских) хозяйств “Хает”. (2003 – 2005 г.г.)

Показатели

Годы

В средном за 3 года (2003-2005 г.г.), %

2003

2004

2005

1

Валовая стоимость реализованной продукции, (в текущих ценах) млн. тенге

35,1

23,9

19,4

26,1

2

Доход с 1 га посевов, тыс. тенге

184,7

128,5

105,4

139,5

3

Стоимость продукции на 1 постоянного рабочего, тыс. тенге

1096,9

796,7

692,9

862,1

4

Рентабельность реализованной продукции, %

46,2

39,6

26,4

37,4

Источник: составлена на основании налоговой декларации объединения “Хает” за 2003-2005 г.г.

Как показано в таблице – 14, в связи с колебаниями на рынке закупочных цен хлопка-сырца по годам, наблюдается снижение валовой стоимости реализованной продукции и других показателей эффективности. Несмотря на это по итогам трех лет средний показатель уровня рентабельности составила 37,4 %, а самый низкий уровень – 26,6% наблюдалась 2005 году. Этот показатель на 3-4 раза выше по сравнению с показателями других крестьянских (фермерских) хозяйств округа.

Выше приведенные фактические хозяйственно – экономические показатели ПК “Кетебай”, объединения “Хает” и наши исследования и их результатов в целях определения параметров модели типовых хозяйств в хлопководстве дают основание сделать выводы и рекомендации по организационно – экономическим основам укрупнения агрообразований и организации типовых хозяйств.

3. Проект параметров модели типовых оптимальных средних и крупных хлопководческих агрообразований

3.1. Оптимизация параметров и проект структуры посевных площадей

В результате проведенных исследований сложившихся размеров параметров агрообразований в хлопководстве и анализы их результатов, а так же приняв за основу опыт крупных и средних агроструктур, хлопкоробов определен микроуровень оптимизированных агрообразований. Она произведена путем расчета объемов механизированных агротехнических операций в соотношении с годовой нагрузкой техники исполняющей агротехнологию.

Практика хлопководства показывает, что самый эффективный и рациональный микроуровень землепользования агрообразования равна сумме годовых нагрузок 2-3 пропашных тракторов (марки МТЗ-80х), которыми производятся: посев, междурядная обработка, подкормка, механическая чеканка, борьба с сельхозвредителями, внутрихозяйственная транспортировка и другие подавляющие большинства операции.

По существующим нормативам этот показатель равен 130-195 га посевов хлопчатника, а с учетом других сельхозкультур в севообороте общая площадь землепользования составит 200-300 га. Согласно этим расчетам в таблице-15 приведены рекомендации по основным оптимальным размерам параметров агрообразований.

15-таблица. Проект параметров типовых моделей оптимальных (укрупненных ) агрообразований в хлопководстве.

Типы агрообразований

Варианты

Посевная площадь, га

Всего количество тракторов, единиц

Среднее количество постоянных рабочих, чел.

Всего

в том числе хлопчатник

Среднетоварныем

(рациональные)

1.

2.

3.

4.

200-300

130-195

2-3

26-39

301-400

195-260

3-4

39-32

401-500

260-325

4-5

52-65

500-600

325-390

5-6

65-78

Крупнотоварные

(оптимальные)

1.

2.

3.

4.

601-700

390-455

6-7

78-91

701-800

455-520

7-8

91-104

801-900

520-585

8-9

104-117

901-1000

585-650

9-10

117-130

В рекомендованном проекте размеры параметров агрообразований делятся на две группы:

В первой группе (4 вариантов) в начальном этапе оптимизации параметры агрообразований не должны быть ниже рациональных размеров.

Во второй группе (4 варианта) в перспективе оптимизации параметры агрообразований должны сформироваться в оптимальных размерах.

16-таблица. Проект структуры посевных площадей оптимизированных (укрупненных) агрообразований.

Типы агрообразований

Варианты

Всего , га (100%)

В том числе

Хлопчатник (65,0%)

Люцерна, га

(25,0%)

Кукуруза на зерно, га (7,5%)

Картофель, бахчи и овощи, га (2,5, %)

Среднетоварные

1.

2.

3.

4.

200-300

130-195

50-75

15-25

5-5

301-400

195-260

75-100

25-30

8-10

401-500

260-325

100-125

30-38

10-12

500-600

325-390

125-150

38-45

12-15

Крупнотоварные

1.

2.

3.

4.

601-700

390-455

150-175

45-53

15-17

701-800

455-520

175-200

53-60

17-20

801-900

520-585

200-225

60-68

20-22

901-1000

585-650

225-250

68-75

22-25

В хлопковом комплексе научно-обоснованный, испытанный многолетним опытом схема севооборотов: хлопчатник – люцерна – кукуруза повышает плодородие почвы в комплексе в целом.

В целях повышения плодородия почвы в оптимизированных (укрупненных) агрообразованиях эффективно будет внедрить следующие две схемы: 3 года люцерна, 4 года хлопчатника, 1 год кукуруза, 2 года хлопчатника или 2 года люцерна, 4 года хлопчатника, 1год кукуруза, 3 года хлопчатник.

По заключению Мактааральской опытной станции (ныне НИИ хлопководства) внедрение севооборотов повышает урожайность хлопка с каждого га на 7,5-9,6 центнеров, а дополнительный доход составляет 36-46 тыс.тенге. В среднем в период ротации уровень урожайности составил 30,4-35,1 центнеров [11].

Внедрение севооборотов дает возможность развивать животноводство, укрепить выполнения продовольственной программы и создать дополнительные рабочие места на селе.

По рекомендуемому проекту в структуре посевов хлопчатник составляет -65 %, люцерна - 25 %, кукуруза - 7 %, картофель, овощи и бахчи - 2,5 %.

В обосновании рациональных размеров параметра учтены урожайность хлопчатника, интенсивные показатели производства, уровень механизации, нагрузка на 1 работающего, количество всего работающих и другие показатели.

Оптимальные размеры параметров агрообразований должны быть достигнуты в перспективе развития хлопководства. Поэтому прогнозы расчетов урожайности хлопка-сырца составлены с учетом внедрения новой технологии и севооборотов, а производственные и трудовые затраты определены путем использования нормативов и фактических данных ПК “Кетебай”.

17-таблица. Прогнозы урожайности сельхозкультур, трудовых и материальных затрат средних и крупных агрообразований.

Показатели

Южно-Казахстанкая область

1-группа

ІІ-группа

1. Урожайность, ц/га:

хлопок-сырец,

кукуруза (зерно),

сено люцерны

25-27

35-40

70-80

28-30

50-55

90-100

2. Трудовые затраты, чел /час на1 га

хлопок-сырец,

кукуруза (зерно),

сено люцерны

986

180-280

55

884

150-180

48

3. На1 ц урожайность чел /час:

хлопок-сырец,

кукуруза (зерно),

сено люцерны

39,4-36,5

5,2-5,0

0,60-0,62

31,6-29,5

3,0-3,3

0,53-0,48

4. Стоимость1чел /часа, тенге:

хлопок-сырец,

кукуруза (зерно),

сено люцерны

20,2

14,2

13,6

20,1

13,5

12,1

5. ГСМ, литр:

хлопок-сырец, на 1 га,

на 1ц урожайности

292

11,2-10,8

290

10,4-9,7

Источник: Составлен автором на основании технологической карты и нормативных справочных данных.

Внедрение системы севооборотов в хлопководстве наряду с повышением плодородия почвы создает прочную кормовую базу для развития животноводства, улучшается обеспечение населения продовольствием, а так же занятость населения на новых рабочих местах.

Производственный опыт и расчеты показывают, что агрообразования 1-ой группы с 1 га кормовых культур должны получить 35-45 ц, а 11-ой группы 50-55 ц к. ед. кормов.

В комплексе хлопкого севооборота на 1 га посевных площадей намечено содержание 1 головы условного крупного рогатого скота и организация производства животноводческой продукции.

В расчетах по росту поголовья и производства животноводческой продукции принято на 1 голову крупного рогатого скота следующие трудовые затраты [15].

    • В стаде молочного направления 17-18 чел/день
    • В стаде специализированное на производство мясо (откорм) 15 чел/день

Прогнозные расчеты хозяйственно-экономических размеров параметров укрупненных агрооброзований в хлопководстве произведены с учетом следующих особенностей ведения отрасли:

    • Основная специализация производства – хлопководство
    • Природно-хозяйственная зона-орошаемое земледелие
    • Регион-Южно-казахстанская область.

18-таблица. Производственно-экономические показатели среднетоварных укрупненных агрообразований. (начальный период – 4 варианта)

Параметры и их измерения

Среднетоварные агрообразования и их варианты.

1

2

3

4

Посевная площадь хлопчатника, га

130-195

195-260

260-325

325-390

Урожайность, ц/га

24,0

25,0

26,0

27,0

Валовой сбор, тонна

312-468

488-650

676-845

878-1053

Среднее количество работающих, чел.

26-39

39-52

52-65

65-78

Стоимость валовой продукции, млн.тенге

15,0-22,5

22,5-31,2

31,2-40,6

40,6-50,5

Доход с 1га посевов хлопка, тыс.тенге

115,2

120,0

124,8

129,6

Доход на 1 работающего , тыс. тенге

576,9

576,9

600,0

624,6

Реализационная цена1 тонны хлопка-сырца, тыс. тенге

48,0

48,0

48,0

48,0

Себестоимость 1 тонны хлопка-сырца, тыс.тенге

44,0

40,0

38,0

37,0

Уровень рентабельности, %

9,1

20,0

26,3

29,8

Количество пропашных тракторов , ед.

2-3

3-4

4-5

5-6

Количество гусеничных тракторов, ед.

2

3

4

5

Количество хлопкоуборочных машин, ед.

2

2

3

4

Количество прицепов, ед.

6

6

9

12

Источник: составлен по расчетам произведенным автором.

19-таблица. Производственно-экономические показатели крупнотоварных агрообразований. ІІ. (прогнозный период – 4 варианта)

Параметры и их измерения

Крупнотоварные агрообразования и их варианты

1

2

3

4

Посевная площадь хлопчатника, га

390-455

455-520

520-585

585-650

Урожайность, ц/га

28,0

28,0

29,0

30,0

Валовой сбор, тонна

1092-1274

1274-1456

1508-1697

1755-1950

Среднее количество работающих, чел.

78-91

91-104

104-117

117-130

Стоимость валовой продукции, млн.тенге

52,4-61,2

61,2-69,9

69,9-81,5

84,2-93,6

Доход с 1га посевов хлопка, тыс.тенге

134,4

134,4

139,2

144,0

Доход на 1 работающего , тыс. тенге

671,8

672,5

672,1

719,7

Реализационная цена1 тонны хлопка-сырца, тыс. тенге

48,0

48,0

48,0

48,0

Себестоимость 1 тонны хлопка-сырца, тыс.тенге

37,0

37,0

36,0

36,0

Уровень рентабельности, %

29,8

29,8

33,3

33,3

Количество пропашных тракторов , ед.

6-7

7-8

8-9

9-10

Количество гусеничных тракторов, ед.

5

6

7

8

Количество хлопкоуборочных машин, ед.

5

6

7

8

Количество прицепов, ед.

15

18

21

24

Источник: составлен по расчетам произведенным автором.

Исследования и выводы по оптимизации хлопководческих агрообразований на орошаемых землях и их производственно-экономические параметры в начальном и перспективном этапах реализации приведены в таблицах №18-19;

В расчетах по укрупнению параметров агрообразований критериями в определении размеров приняты следующие показатели:

    • Показатель эффективного использования земли - доход полученный с 1 га орошаемых земель.
    • Показатель производительности труда - стоимость произведенной продукции на 1 постоянного работающего.
    • Показатель конечного результата - уровень рентабельности производства.

Одновременно опираясь на результаты производственного опыта и нормативы произведены расчеты по определению косвенных показателей:

    • Определено оптимальное количество технических ресурсов
    • Ценообразование реализации хлопка-сырца определено на основе фактического среднего показателя крестьянских (фермерских) хозяйств Южно-казахстанской области за последние 5 лет (2001-2005г.г.)
    • Себестоимость 1 тонны хлопка-сырца определена на основании фактических показателей укрупненного ПК “Кетебай” и объединения крестьянских (фермерских) хозяйств “Хает” за 5 лет (2001-2005 г.г.)

Исследования и анализ результатов показателей укрупненных агрообразований дают основания сделать следующие выводы:

    • Организация производства путем специализации и оптимизации хлопководческих агрообразований на орошаемых землях повышает потенциал производительности труда, уровень рентабельности и чистой прибыли в отрасли.
    • Рекомендуемые рациональные и оптимальные размеры параметров агрообразований создают привлекательные условия использования земель, эффективно использовать материальные ресурсы и создают экономические условия интенсивного развития производства.

Привлекательностью и стимулом оптимизации параметров укрупненных объединений агрообразований по сравнению с мелкотоварными крестьянскими (фермерскими) хозяйствами являются высокий уровень конечных результатов и рентабельность, создание высокого потенциала организации производства на научной основе, широкого применения новой техники и передовой агротехнологии. Однако объединению крестьянских хозяйств в целях укрупнения имеются старые субъективные психологические препятствия. Особенно отрицательное влияние оставила постсоветская авторитарная система, недоверие к руководителям коллективных хозяйств, безсистемная проверка контролирующих органов, непрозрачность учета и отчетности, распределение доходов и другие негативные факторы. Поэтому крестьянские хозяйства, несмотря на малые доходы или если даже его вообще нет, желают оставаться свободными и самостоятельными.

Сложившийся менталитет руководителей крестьянских хозяйств тормозит оптимизации агрообразований. Такое положение приводит к негативным явлениям в использовании орошаемых земель “золотого фонда” населения, снижается культура ведения полеводства, имеются факты засорения посевных площадей злостными сорняками и выхода земель из сельхозоборота.

Недостаточную адаптацию хозяйств в хлопководстве к рыночным отношениям необходимо решить путем устранения нижеследующих проблем и оптимизации агрооброзований:

    • отсуствие конкурентной среды в развитии хлопководства
    • недостаток финансовых, технических и материальных ресурсов
    • недееспособность структур, оказывающих услуги крестьянским хозяйствам, и их неадаптированность рыночным отношениям
    • недостаточная прослойка молодого поколения предпринимателей и бизнесменов по организации хлопкового бизнеса и укоренение консервативной психологии.

В настоящее время для решения вышеприведенных негативных проблем необходимо проводить комплексную разьяснителную работу среди масс хлопкоробов о преимуществах укрупнения и вести конкретную активную работу по их организации. В этом важном деле активное участие должны принять районные, областные сельскохозяйственные органы, акиматы сельских округов и районов, председатели объединений, товариществ крестьянских хозяйств. Необходимо осуществлять конкретные и результативные мероприятия по добровольному объединению и совместной производственной работе мелких крестьянских хозяйств. Регулирование и поддержку в стимулировании в этом направлений.

Так же необходимо принять государственную программу по совершенствованию использования орошаемых земель и обеспечению рациональной специализации отраслей сельского хозяйства. Утвердить главную схему параметров укрупнения (оптимизации) агрообразований по стране.

Укрупненным (оптимизированным) агрообразованиям (производственным кооперативам, простым товариществам крестьянских хозяйств по совместной организации производства на договорной основе) в целях заинтересованности оптимизации оказать государственное регулирование и поддержку в выделении субсидии из бюджета для приобретения производственных ресурсов (семена, ГСМ, поливная вода, минеральные удобрения и химические препараты). Таким образом экономически стимулировать материальных ресурсов и выделения по упрощенной схеме денежных кредитов.

В целях развития инфраструктуры и их функционирования в хлопководстве необходимо создать структуры оказывающие услуги: производственные, технические, информационные и правовые, в начале государственные, а затем с передачей в собственность крупнотоварных производителей хлопка.

    • агротехнологический сервисный центр
    • машина-технологическая станция
    • станция защиты растений и сеть биолаборатории
    • организация центров МТС
    • финансовую струтуру: “Хлопок-финансы-кредит”.

Необходимо организовать учреждения профессионального обучения молодых хлопкоробов-предпринимателей, учить их составлять бизнес-план и его эффективного исполнения, привить им навыки современного менеджмента и маркетинга.

В укрупненных агрообразованиях путем реализации организационных, производственно-экономических мероприятий необходимо довести стоимость валовой продукции до 15-50,5 млн. тенге, а в прогнозируемой переспективе достичь 52,4-93,6 млн. тенге.

Комплексное и динамическое развитие отрасли в свою очередь создаст основу организации и поддержки животноводства.

Устойчивое развитие и расширенное воспроизводство в хлопководстве повышает финансовый потенциал для технического совершенсвования ирригационно-мелиоративных сетей, повышения плодородия почвы, организации современного агропроизводства и инфраструктуры: сельские дороги, жилье, школы, медпункты и СВА , чистая питьевая вода и другая программа социально-экономического развития села.

Крупные агрообразования могут стать полнокровными партнерами по бизнесу с предприятиями первичной переработки хлопка, а так же совместной деятельности по реализации и маркетинга продукции.

3.2. Проект развития животноводства (побочная отрасль) в хлопковом комплексе.

В хлопковом комплексе важное значение имеют укрупнения агрообразований с оптимальными параметрами и внедрение научно-обоснованной системы севооборотов.

В севообороте (совершенная структура сельскохозяйственных культур) посевы люцерны, кукурузы способствуют созданию достаточной основы кормопроизводства и на этой основе развития побочной отрасли - животноводства молочного и мясного направлений.

В рекомендуемой структуре посевных площадей по севообороту прогноз выхода кормов с 1 га составляет 100 ц к. ед. в том числе: люцерна-40 ц к. ед., зерно и стебли кукурузы - 60ц к. ед.

На уровне микроагрообразования в структуре посевных площадей доля сельхозкультур составляет: хлопчатник - 65 га, люцерна - 25 га, кукуруза - 7,5 га и овоще-бахчевые – 2,5 га таким образом создается кормовая база для содержания 65-70 условных голов крупного рогатого скота, в том числе 25-30 коров. Производство и кормление грубыми и сочными кормами сбалансированные питательными веществами (белком, протеином) повышает удой с 1 коровы до 2500-3000 кг, а так же привесы на откорме бычков.

В хлопководстве, чтобы организовать производственный комплекс: хлопок-молоко-мясо с низкой себестоимостью продукции необходимо создать систему машин для автоматизации и механизации производственных процессов. Важное значение имеют машины и оборудования для посева и обработки, уборки кормовых культур, приготовления и раздачи кормов.

20-таблица. Баланс кормопроизводства на севооборотных полях хлопкового комплекса. (1- начальный период)

Параметры и измерения

Производство кормов в среднетоварных агрообразованиях и их варианты

1

2

3

4

І. Люцерна (сено), га

50-75

75-100

100-125

125-150

Урожайность, ц/га

80,0

80,0

80,0

80,0

Валовой сбор, тонна

400-600

600-800

800-1000

1000-1200

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед.

2000-3000

3000-4000

4000-5000

5000-6000

ІІ. Кукуруза не зерно, га

15-25

25-30

30-38

38-45

Урожайность, ц/га

40,0

40,0

40,0

40,0

Валовой сбор, тонна

60-100

100-120

120-152

152-180

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед.

630-1050

1050-1260

1260-1596

1596-2363

ІІІ. Урожайность стеблей кукурузы, ц/га

120,0

120,0

120,0

120,0

Валовой сбор, тонна

180-300

300-360

360-456

456-540

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед. (К-0,10)

180-300

300-360

360-456

456-540

Всего кормопроизводство, в центнер к.ед.

2810-4350

4350-5620

5620-7052

7052-8430

Расход кормов на1 условную голову, ц к. ед.

21

21

21

21

Поголовье крупного рогатого скота, голов

134-207

207-268

268-336

336-400

В том числе коров (33,0%)

44-68

68-88

88-110

110-132

Продуктивность 1 коровы, кг

2500

2500

2500

2500

Всего производство молока, тонна

110,0-170

170-220

220-275

275-330

Источник: составлен автором на основании нормативов утвержденной РГП НИИЭ АПК и РСТ.

21-таблица. Баланс кормопроизводства на севооборотных полях хлопкового комплекса (ІІ - прогнозируемый период)

Параметры и измерения

Производсто кормов в крупнотоварных агрообразованиях и их варианты

1

2

3

4

І. Люцерна (сено), га

150-175

175-200

200-225

225-250

Урожайность, ц/га

90

90

90

90

Валовой сбор, тонна

1350-1575

1575-1800

1800-2025

2025-2250

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед.

6750-7875

7875-9000

9000-10125

10125-11250

ІІ. Кукуруза на зерно, га

45-53

53-60

60-68

68-75

Урожайность, ц/га

50,0

50,0

50,0

50,0

Валовой сбор, тонна

225-265

265-300

300-340

340-375

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед.

2363-2783

2783-3150

3150-3570

3570-3938

ІІІ. Урожайность стебли кукурузы, ц/га

120

120

120

120

Валовой сбор, тонна

1800-2100

2100-2400

2400-2700

2700-3000

Валовое кормопроизводство, в центнер к.ед. (К-0,10)

1800-2100

2100-2400

2400-2700

2700-3000

Всего кормопроизводство, в центнер к.ед.

10913-12758

12758-14550

14550-16395

16395-18188

Расход кормов на1 условную голову, ц к. ед.

21

21

21

21

Поголовье крупного рогатого скота, голов

520-608

608-693

693-780

780-866

В том числе коров (33,0%)

172-200

200-230

230-257

257-286

Продуктивность 1 коровы, кг

2500

2500

2500

2500

Всего производство молока, тонна

430-500

500-575

575-642

642-715

Источник: составлен автором на основании нормативов утвержденной РГП НИИЭ АПК и РСТ.

Как показано в вышеприведенных расчетах баланса кормопроизводства на севооборотных полях хлопкового комплекса (таблицы №20, 21):

    • в среднетоварных агрообразованиях поголовье курпного рогатого скота составляет 134-400 голов, в том числе коров 44-132 голов, производство молока 110-330 тонны.
    • в крупнотоварных агрообразованиях поголовье крупного рогатого скота составляет 520-866 голов, коров 172-286, производство молока 430-715 тонны.

Развитие животноводства в хлопковом комплексе дает возможность созданию новых рабочих мест, что значительно повышает сезонную занятость работающих в хлопководстве в осенне-зимние периоды и получения дополнительных доходов. Необходимо будет создавать малые предприятия или цеха по первичной и глубокой переработке животноводческой продукции.

Развитие хлопкового комплекса повышает потенциал возможности улучшения социальных проблем на селе как: создание новых рабочих мест, улучшение обеспечения продовольствием и получение допольнительных доходов.

Выводы и предложения

1. В настоящее время в ЮКО подавляющее большинство хлопководческих агрообразований по объемам валового сбора, размера посевных площадей и уровню специализации сформированы мелкотоварными:

  • В 30,9 тысяч агрообразованиях средняя стоимость валовой продукции в текущих ценах колеблется в пределах 0,4-0,8 млн тенге.
  • 79,3% агрообразованиях размеры посевных площадей составляют до 10,0 га.
  • В хлопковом комплексе хлопчатник является монокультурой и его удельная доля в посевных площадях равна 87,6%. В чередовании сельхозкультур укоренился односторонний – негативный подход, что снижает плодородие почвы и подрывает кормовую базу животноводства.

2. В хлопководстве путем использования потенциалов укрупнения агрообразований, специализации и концентрации производства достигается эффективность функционирования отрасли.

Укрупненные агрообразования имеют преимущество привлекательности инвестиции в капитал и внедрения новой технологии, рациональной организации производства и повышения рентабельности отрасли.

3. Укрупнения агрообразований специлизированных на выращивание хлопка необходимо осуществляеть в два этапа (І-ІІ). Чтобы создать конкурентоспособные, экономически эффективные и специализированные хлопководческие хозяйства необходимо:

  • на орошаемых землях разработать и внедрить научно обоснованную систему ведения хлопководства и комплексную специализацию в условиях юга Казахстана.
  • путем укрупнения размеров землепользования и эффективного размещения сельскохозяйственных культур добиться внедрения севообортов по схеме: хлопок-люцерна-кукуруза.
  • в условиях развития рыночных отношений и интеграции экономики и укрупления продовольственной безопастности страны важное значение имеет развитие животноводства на новой основе.

4. Основные критерий укрупнения (оптимизации) и специализации хлопководческих агрообразований:

  • в условиях юга Казахстана в целях повышения производительности и отдачи орошаемых земель необходимо укрупнение хозяйств организовать с учетом внедрения хлопководческих севооборотов в два (І-ІІ) этапа
  • необходимо искоренить монокультуру хлопка, в этих целях совершенствовать и сформировать оптимальную структуру посевных площадей: хлопчатних 65% , кормовые 32,5 % и плодоовощные культуры 2,5 %,
  • оптимальная структура посевных площадей способствует повышению урожайности хлопка с 1 га, производственный потенциал обеспечения животноводства кормовой базой.

Укрупненные размеры параметров агрооброзований создает объективные условия повышать эффективность использования технических, производственных и трудовых ресурсов.

5. Параметры укрупненных хлопководческих агрообразований обоснованы статистической группировкой и расчетно-конструкторским методом. Обоснованность этих выводов проверены и подтверждены монографическими исследованиями на примерах ПК “Кетебай” и объединения К(Ф)Х “Хает”.

В расчетах определены нижеследующие оптимальные критерии укрупненных агрообразований:

  • производительная сила орошаемых земель или выход продукции с 1 га посевных площадей 115,2-144,0 тыс. тенге
  • производительность труда или выработка продукции на 1 работающего: 516,9-719,7 тыс. тенге
  • конечный результат агробизнеса или рентабельность производства: 9,1-33,3%

6. Произведенные расчеты выхода кормов с 1 га посевных площадей и расходов на 1 условную голову или составленный баланс кормов дает возможность определить поголовье содержания крупного рогатого в агрообразованиях:

  • в среднетоварных агрообразованиях поголовья КРС может достигнуть 134-400 голов, в том числе коров 44-132, производство молока 110-130 тонн, создаются новые рабочие места на 4-12 человек;
  • в крупнотоварных агрообразованиях поголовье достигнет 520-866 голов, в том числе коров 172-286 голов, производство молока 430-715 тонны, создаются 8-16 новых рабочих мест.
  • в сельской местности рекомендуется создать малые предприятия и цеха по переработке животноводческой продукции и выпуску молочной и мясной продукции, создать новые рабочие места в них.

Вышеприведенные экономические обоснования и показатели дают право вести комплексную работу по укрупнению агрооброзований и вести широкую и убедительную разъяснительную работу, круглые столы и беседы среди молодых предпринимателей и хлопкоробов.

Во главе этого важного преобразования должны стоять прежде всего районные и областные сельхозорганы, работники сельских и районных акиматов, руководители Союза крестьянских (фермерских) хозяйств.

Вести постоянную и убедительную разъяснительную работу среди мелких землепользователей и товаропроизводителей о экономической выгодности крупных хозяйств, тем самым вызвать у них интерес к добровольному объединению средств и сил.

Государсвенным органам необходимо принять программу повышения эффективности орошаемого земледелия, системной специлизации и принять нормативные акты по утверждению оптимальных размеров агрообразований.

7. Укрупненным агрообразованиям: производственным кооперативам, товариществам и объединениям крестьянских хозяйств, работающих по совместному договору в порядке государственной поддержки в целях экономического стимулирования процесса укрупнения, выделить из республиканского бюджета субсидии для приобретения семян, химических и биологических препаратов, производственных русурсов, а так же обеспечить льготными кредитами.

8. В целях развития инфраструктуры хлопкового комплекса необходимо специальные структуры для оказания производственных, технических, информационных и правовых услуг.

Эти структуры в начальном этапе создаются государственными с последующим акционированием крупными товаропроизводителями:

  • агротехнический сервисный центр
  • машинно-технологическая станция
  • центр по борьбе с сельхозвредителями, сеть биофабрик и лаборатории.
  • центр по материально-техническому снабжению
  • система инвестиции и кредитования: “Хлопок-финансы-кредит”

9. Рекомендуется укрупнение крестьянских (фермерских) хозяств в соответствии закону РК “О крестьянских (фермерских) хозяйствах” на основе объединения земельных и имущественных паев, договоров о совместной организации предпринимательства в форме простого товарищества.

10. В соответствии законам РК “О производственных кооперативах”, “О сельскохозяйственных товариществах и их ассоциациях (союзах)” рекомендуем добровольное объединение граждан на основе членства, а юридическим лицам (сельхозтоваропроизводителям) организационную форму объединения имущественных паев в целях реализации продукции, хранение, удовлетворение потребности по переработке, обеспечения материально-техническими и водными ресурсами и оказания сервисных услуг.

11. Предлагается создание бизнес школы для системного обучения молодого поколения предпринимателей экономическим основам агробизнеса в хлопководстве, разработки бизнес-планов, финансов и кредитов, маркетинга, использования экономических инструментов управления и менеджмента в отрасли.

Список использованной литературы

  1. Н.А.Назарбаев: Послание народу Казахстана: “Стартегия вхождения в число 50 найболее конкуретноспособных стран”, “Казахстанская Правда” февраль 2006г.
  2. Н.А.Назарбаев: Послание народу Казахстана: “Новый Казахстан в новом мире”, “Казахстанская Правда”, 1 марта 2007г.
  3. Агенство статистики Казахстана. Краткий статистический летопись Казахстана, Алматы, 2005-2006г.г.
  4. Милов Л. Особенности процесса и великий русский пахарь., Москва, 2006 г.
  5. Агенство статистики ЮКО, социально-экономическое развитие ЮКО, Шымкент, 2005-2006 г.г.
  6. Информация о продаже селькохозяйтвенных земель английским методом, “Мактаарал” №32-33, 11 август 2006 г.
  7. Сериков Б. В помощь хлопкоробу, “Талант”, Алматы, 2002г.
  8. Чаянов А.В. Крестьянское хозяйство, Москва, Экономика, 1989г.
  9. Мулдашев А.Б. и другие., Организационно-экономические основы сельскохозяйственных предприятий средне и крупно товарных структур (рекомендаций), РГП НИИЭ АПК и РСТ, Алматы, 2004 г.
  10. Купешов Ш. Экономика производства хлопка, Кайнар Алматы, 1975г.
  11. Умбетаев И, Батькаев Ж.Я. Система обработки хлопчатника на юге Казахстана, “Кусжолы”, Алматы, 2000г.
  12. Ли Тен Хан и другие. Пахтаарал, “Кайнар”, Алматы, 1979г.
  13. Уставы, бухгалтерские балансы и налоговые деклараций ПК “Кетебай” и объединения к(ф)х “Хает”
  14. Товарная биржа Ливерпуль, индекс Котлук А, 1993-2005 г.г., Алматы, Жаршы, №10, 2006г.
  15. Мулдашев А.Б., Мадиев Г.Р, Шаракымбаев Ж. и другие. Нормативы прямых затрат на одно животное, единицу продукции, Алматы, РГП “НИИ Экономики АПК и РСТ”, 2005г.

Содержание

Введение .............................................................................................43

  1. Экономические и методологические основы организации
  2. укрупнения (оптимизаций) агрооброзований. .............................44

    1.1. Научно – теоретические основы укрупнения (оптимизаций).......44

    1.2. Принципы и опыт укрупнения агрообразования на

    мелиорированных землях .................................................................56

  3. Анализ современного состояния хлопководства и
  4. агрообразований ................................................................................49

    1. Процесс формирования агрообразований специализированной по хлопководству на юге Казахстана ....................................................49
    2. Исследования параметров крестьянских (фермерских)
    3. хозяйств находящихся в партнерских отношениях ТОО

      корпорация “Мырзакент” ..................................................................55

    4. Преимущества крупных агрообразований: опыт и достижения укрупненных бригад совхоза “Пахтаарал”, ПК

    “Кетебай” и объединения к(ф)х “Хает” ..........................................57

  5. Параметры типовой модели укрупненных
  6. (оптимизированных) агрообразований в хлопководстве ...............66

    1. Прогноз параметров и структуры посевов оптимизированных агрообразований .................................................................................66
    2. Проект развития животноводства в укрупненных

(оптимальных) агрообразованиях .....................................................72

Выводы и рекомендации ...................................................................76

Список использованной литературы ................................................79